افرا، به عنوان نهادی تخصصی در حوزه توسعه مدیریت و توانمندسازی سازمانهای نیکوکاری و مردمنهاد، تلاش میکند دانش مدیریتی و تجربههای میدانی مدیران این حوزه را مستندسازی کرده و در اختیار اکوسیستم نیکوکاری کشور قرار دهد. این اطلاعات و دادهها به تمامی اعضای اکوسیستم نیکوکاری کمک خواهد کرد تا با درک و شناخت درست از فعالیت مدیریتی مجموعهها، درسآموزیها را در تصمیمگیریهای درونسازمانی خود به کار بگیرند. این فعالیتها در برنامههای افرا برای همراهی سازمانها برای پایداری، اثربخشی و شفافیت استفاده خواهد شد.
مجموعه گفتوگوهای «مدیریت در شرایط ناپایدار» در رادیو افرا، در همین راستا شکل گرفته است؛ مجموعهای برای شنیدن روایت مدیرانی که در بحرانهای پیچیده سال ۱۴۰۴ با کمبود منابع، اختلال ارتباطات و افزایش نیازهای جامعه هدف روبهرو شدند و برای سال ۱۴۰۵ در حال بازتعریف راهبردهای خود هستند. هدف ما از این گفتوگوها، ثبت تجربههای واقعی، بهاشتراکگذاری راهحلهای عملی و تقویت یادگیری جمعی در اکوسیستم نیکوکاری است.
از قطع ارتباطات و تهدیدات جانی؛ روایت مدیریت موسسه ناب در روزهای بحرانی جنگ
در اولین قسمت از گفتوگوهای «مدیریت در شرایط ناپایدار»، میزبان سرکار خانم مریم آهنگر، مدیرعامل موسسه خیریه نوید آرامش بیهمتا (ناب) بودیم تا درباره چالشهای مدیریت در شرایط جنگ، وضعیت جامعه هدف و راهکارهای تازه برای حفظ ارتباط با حامیان گفتوگو کنیم.
شما را به خواندن این گفتوگو دعوت میکنیم. در صورت تمایل به شنیدن پادکست این گفتوگو در رادیو افرا، از فایل زیر استفاده کنید.
نگاهی به ناب؛ تمرکز بر توانمندسازی به جای کمکهای مقطعی
خانم آهنگر عزیز، خوش آمدید. پیش از هر چیزی، لطفا کمی از خودتان و موسسه نوید آرامش بیهمتا برای ما و مخاطبان بگویید و ما را با کار موسسه آشنا کنید.
مریم آهنگر: «سازمان ما از سال ۱۴۰۰ با نام اختصاری «ناب» تاسیس شد. ما پیش از این، سالها در حوزههای مختلف نیکوکاری و NGO در تبریز فعالیت داشتیم و پس از بررسیها و مطالعات متعدد و مشورت با اساتید مختلف، به این نتیجه رسیدیم که به جای کمکهای مقطعی و مسکنوار، باید اقدامی پایهای و اساسی در جامعه انجام دهیم؛ چیزی مثل توانافزایی و توانمندی از سنین پایین. بر این اساس، ورود ما به حوزه کودک با چرایی «قطع نسل فقر با تربیت کودکانی با عزت نفس بالا و تلاشگر» شکل گرفت.
برای توانمندسازی کودکان، ضروری بود که خانواده هم، بهویژه مادر که پایگاه اصلی توانمندی است، توانمند شود. بنابراین یکی از اهداف اصلی ما، توانمندسازی و اشتغالزایی مادران سرپرست خانواده شد تا پایگاههای تلاش در درون خانواده تقویت شود. اکنون ناب با سه هدف اصلی پشتیبانی عاطفی از فرزندان، توانمندسازی و اشتغالزایی مادران و آموزشهای تخصصی کسبوکار فعالیت میکند. نکته قابل توجه در ناب، نقش پررنگ نیروهای داوطلب است؛ به طوری که بالای ۱۰۰ نفر نیروی داوطلب داریم و نیروهای موظف ما نیز اخیرا از یک نفر به دو نفر افزایش یافته است.
در مورد خودم نیز، من مریم آهنگر دربند هستم و دکترای برق الکترونیک دارم. در کنار فعالیت در یک شرکت دانشبنیان و گذراندن طرح پسادکترا در دانشگاه فردوسی مشهد، مسئولیت مدیریت ناب را بر عهده دارم. ورود من به کار خیر به ۱۴ سال پیش و پس از فقدان ناگهانی والدینم برمیگردد. پدرم در حوزه NGO فعالیت زیادی داشتند و به پیشنهاد دوستان ایشان، وارد این کار شدم و از ابتدا تاکنون، به صورت افتخاری و مسئولیت اجتماعی فعالیت کردهام.»
همانطور که واقفید، سال ۱۴۰۴ سال پرچالشی بود. فهم ما در افرا پس از بررسیهای انجامشده بعد از هر بحران و همچنین گزارش وضعیتی که از دیماه ۱۴۰۴ منتشر کردیم این است که سازمانها در حال تجربه مسائل جدیدتر و پیچیدهتری هستند. شما پس از این سال پرفراز و نشیب، وضعیت اکوسیستم نیکوکاری ایران و حتی خود تبریز را به عنوان شهر فعالیتتان در این شرایط چطور میبینید؟
مریم آهنگر: «درست میگویید. شرایط فعلی جنگ بسیار متفاوتتر از بحران دیماه است. در دیماه ما با قطع کامل اینترنت و شبکه ارتباطاتی مواجه بودیم، اما کسبوکارها متوقف نشده بودند و چالش اصلی، مشکل قطع ارتباط و افزایش قیمتها بود. اما در حال حاضر، بسیاری از کسبوکارها متوقف شدهاند و از طرفی هم، ما هر روز با تهدیدات جانی روبهرو هستیم. در تبریز، به دلیل حملات، محدودیتهای ترددی ایجاد شده و ما با احتیاط زیاد به مناطق مختلف میرویم یا توصیه میکنیم نیروهای داوطلب و خانوادههای جامعه هدف از تردد خودداری کنند.
این وضعیت مستقیما بر جامعه هدف ما تاثیر گذاشته است. بسیاری از مادران سرپرست خانواده که ایونتهای کاری داشتند، اکنون بیکار شدهاند و نیاز به حمایت دارند. از سوی دیگر، کودکان ما دچار استرس و اضطراب ناشی از جنگ شدهاند. خیلی از این بچهها در محلاتی زندگی میکنند که مورد حمله قرار میگیرند و خواب راحت و خوبی ندارند. ما پیرو همین شرایط حتی مجبور شدیم چند خانواده را به روستا منتقل کنیم تا از فضای رعبآور دور باشند، چرا که بعضی از این بچهها نیز دارای مشکلات و اختلالاتی هستند که تاثیر این فضا را برایشان بیشتر میکند.»
آهنگر در ادامه، در خصوص نحوه آموزش به کودکان در این شرایط گفت: «آموزش کودکان ما نیز به حالت مجازی درآمده، اما این هم چالشهای خودش را دارد. بسیاری از خانوادهها امکانات اتصال مناسب یا اولویتبندی برای آموزش در این شرایط را ندارند که این موضوع تبعات گستردهای در آینده خواهد داشت که باید به فکر آن باشیم. مدیریت فرزندان در فضاهای کوچک خانه و نبود امنیت برای خریدهای عید و چهارشنبهسوری، فشار روانی زیادی بر خانوادهها وارد کرده است؛ این در حالی است که خیلی از کودکان ذوق و شوق زیادی برای این ایام داشتند. علاوه بر این، مشکلات درمانی هم وجود دارد؛ نیاز بیماران خاص و کمرغبت شدن پزشکان برای ویزیتهای معمول و همیشگی، نگرانیهای دیگری است که پس از جنگ تازه اثرات آن مشخص میشود و باید برای آنها به دنبال چاره بود.»
ارتباط با خیرین در روزهای بحران: سختتر از همیشه اما ممکن
اگر موافق باشید کمی بیشتر وارد جزئیات شویم. به نظر شما اصلیترین چالش موسسههای نیکوکاری در حال حاضر چیست و این چالش در خود موسسه ناب چه مواردی هستند؟ توانستهاید برای این چالشها به راهکار برسید؟
مریم آهنگر: «چالش فعلی ما در بحران جنگ کنونی بسیار متفاوت از بحرانهای قبلی است. ما پیش از این ایام به جز وبسایت از گروه واتساپ برای ارتباط با خیرین و دیگر ارتباطات خود بهره میبردیم. درسآموزی ما از دیماه ۱۴۰۴ با قطعی و اختلال اینترنت، این بود که باید بسترهایی داشته باشیم که وابسته به اینترنت نیستند. همین شد که به سمت استفاده از یک سامانه پیامکی رفتیم تا ارتباطمان با خیرین قطع نشود. این سامانه در این ایام فعال بود و حتی در روزهای ابتدایی جنگ که برای مدت کوتاهی قطع شد، با پیگیری دوباره فعال شد و ما توانستیم منابع مالیمان را از طریق پیامک حفظ کنیم.»
آهنگر پیرو چالشهای مالی خاصه این روزها اشاره کرد: «از چالشهای اصلی ما همین است که ارتباط ما با خیرین خارج از کشور قطع شده است. ما میتوانستیم از این کانال ورودی خوبی داشته باشیم، مخصوصا برای عید و ماه رمضان، اما راه ارتباطی ما قطع شده. این هم به نوبه خودش چالشی است که باید به دنبال راهکاری برای آن در صورت تکرار وضعیت در آینده باشیم.»
وی ادامه داد: «اما چالش اساسی ما در این برهه، امنیت جانی است. قبل از این، بخشی از درآمد ما از استندها تامین میشد که با وجود داشتن سامانه پیامکی و امکان مدیریت، مجبور شدیم آن را متوقف کنیم؛ زیرا نمیتوانستیم امنیت نیروهایمان در پخش استند را تضمین کنیم. همچنین دفتر ما به دلیل نزدیکی به چند پایگاه نظامی که مورد حمله قرار گرفتهاند، با آسیب مواجه شد و با توجه به مشاورههایی که گرفتیم، تصمیم گرفتیم دفتر را تعطیل کنیم و تجمیع افراد را در آن نداشته باشیم؛ چرا که حضور نیروهایمان در دفتر به شکل قبل یا دیگر افراد میتوانست در چنین وضعیتی عواقب بدی داشته باشد.
این تعطیلی و عدم حضور پیوسته باعث شد توزیع پکهای معیشتی رمضان و عید که با حمایت خیرین تهیه شده بود، با مشکل روبهرو شود. ما حاضر نیستیم به خاطر یک پک معیشتی، از مددجویان بخواهیم خود را برای دریافت پک در خطر قرار دهند. راهکار ما این است که خودمان در گروههای کوچک پکها را به نقاط نزدیک محل سکونت خانوادهها که نسبتا امنتر هستند منتقل کنیم تا با امنیت بیشتری تحویل آنها داده شود. این چالشها ما را به فکر انداخت که شاید نیاز است برای آینده مراکز و دفاتری را با ملاحظات اینچنینی در نظر بگیریم.»
جایی از صحبتتان، به سرمایه انسانی اشاره کردید. در حال حاضر با توجه به شرایط و اینکه عمده نیروهای شما داوطلب هستند، ارتباط با نیروها چگونه حفظ شده است؟
مریم آهنگر: «پیش از ورود به بخش ارتباطات، این را بگویم که در بخش پشتیبانی عاطفی، هر فرزند ما یک حامی داوطلب دارد. پس از شرایط دیماه و روزهای بعدی، نیاز بود این داوطلبان به شکل تلفنی با بچهها ارتباط بگیرند اما همانطور که خودتان هم در گزارش وضعیت موسسهها اشاره کرده بودید، جامعه در وضعیت مضطرب و استرسزایی بود و این باعث میشد داوطلبان تمایل کمتری برای پیگیری تلفنی داشته باشند. ما از آن تجربه درس گرفتیم و تصمیم گرفتیم یک نیروی موظف داشته باشیم که مخصوصا و مجزا از داوطلبان پیگیر حال بچهها باشد. خوشبختانه این نیروی موظف با وجود اینکه خودشان نیز تحت تاثیر حملات بودند و به روستا نقل مکان کردند، با ارتباط تلفنی و سپس با سامانه پیامکی، روزانه با کودکان در ارتباط هستند و مشکلات را به ما گزارش میدهند. در روزهای قطعی سامانه پیامکی نیز، ایشان با خط همراه خودشان روزانه ۷۰-۸۰ پیام به خیرین میداد و با گزارش فعالیت و وضعیت، در خصوص تمایل آنها به حمایت سوال میکرد.
بیشترین گزارشهایی هم که از بچهها دریافت میکنیم مربوط به استرس و نگرانی است. به همین دلیل، تیم مشاوره ما از ابتدای جنگ اعلام آمادگی کرد و ما داوطلبان و مشاوران را به هم لینک کردیم تا حمایت روانی تلفنی انجام شود. در این شرایط، نیروهای داوطلب همیشگی و یا داوطلبان بخش آموزش کمتر مشغول به کاری بودهاند و بار اصلی، روی دوش کارگروه مشاوره است تا با کودکان و مادران در ارتباط باشند و فضای امنی را برای آنها فراهم کنند؛ با آنها ارتباطمان را حفظ کردهایم.»
شما اشاره کردید که با حامیان خارج از کشور نمیتوانید ارتباط برقرار کنید. این تغییر در جذب منابع چقدر محسوس است و راهکاری برای آن دارید؟
مریم آهنگر: «این قطع ارتباط تاثیر بسیار بدی داشته است. منباب مثال، ما قبل از جنگ مبلغ قابل توجهی از یکی از خیرین خارجی برای افطاری دریافت کرده بودیم که به دلیل شرایط لغو شد. به دلیل امانتداری اجازه نداریم آن را در جای دیگری خرج کنیم و اکنون، حتی نمیتوانیم با ایشان ارتباط بگیریم تا تکلیف آن مبلغ را روشن کنیم. برای جبران این موضوع، فکر میکنم شاید بشود از پلتفرمهای داخلی مانند «بله» استفاده کنیم، هرچند قبلا به دلیل موانعی برای ورود به این بستر، نتوانستیم آن را پیش ببریم. اما قطعا باید راهی پیدا کنیم که کانالهای ارتباطیمان با خیرین خارج از کشور قطع نشود، همانطور که برای ارتباط داخلی از سامانه پیامکی به عنوان راهکار استفاده کردیم.»
اولویتهای سال ۱۴۰۵؛ حرکت به سمت خودکفا کردن جامعه هدف و کاهش وابستگی
با توجه به نگاه ارزشمند ناب در ارزیابی موقعیت و سرعت بالا در اعمال راهکارهای برآمده از درسآموزی بحرانها، اگر بخواهیم به سال ۱۴۰۵ نگاه کنیم، چه توصیهای برای ورود به سال ۱۴۰۵ دارید و به نظرتان کدام بخشها در اکوسیستم نیکوکاری باید بیشتر مورد توجه قرار گیرد؟
مریم آهنگر: «به نظر من، اصلی که در کار ما نباید فراموش شود این است که جامعه هدف را بیش از حد به خودمان وابسته نکنیم. ما یک موسسه هستیم که وظایف خودمان را برای خودمان تعیین کردهایم و وابستگی عاطفی هم به بچههایمان داریم، اما شرایط بیشتر از پیش نشان داد که باید به این فکر کنیم که ممکن است روزی ما نتوانیم حتی در دفترمان حضور یابیم یا خدماتمان را ارائه دهیم. اگر خانوادهها را توانمند نکنیم و به سمت خودکفایی نبریم، در چنین شرایطی آسیبپذیریشان بسیار بالاتر خواهد رفت.
اولویت و اساس باید این باشد که به خانوادهها بیاموزیم چگونه به خودشان متکی باشند. مثلا خود ما، با وجود تمام مشکلاتی که وجود دارد، باید به سمت خودکفا کردن خانوادهها برویم، همین که چگونه در شرایط استرسزا، جنگی یا بحران اقتصادی، فرزندشان را مدیریت کنند و استقلال و مدیریت مالی داشته باشند. این یک کار یکروزه نیست، اما باید با سرعت بیشتر دنبال شود. برای خود ناب هم، حفظ ارتباط با خیرین خارج از کشور با هر پلتفرم ممکن و تقویت بنیه روحی کودکان از دیگر اولویتهای برای سال جدید است.»
در پایان، توصیه یا پیشنهادی به حامیان و داوطلبان در شرایط فعلی دارید؟
مریم آهنگر: «من جسارت توصیه به خیرین و داوطلبان را ندارم، چون این افراد همیشه همراه ما بودهاند. اما خوشحالم که با پیامکهایی که میفرستیم، حامیان و خیرین داخلی متوجه شدهاند که ما به صورت دورکاری فعال هستیم و این باعث شده حمایتهایشان قطع نشود و از تداوم فعالیت ما شور و اشتیاق بگیرند؛ به طوری که اگر قبلا ۱۰۰ درصد بوده، الان این میزان همراهی با ۹۰ درصد دنبال میشود. امیدوارم بتوانیم این امانت را خوب نگه داریم و به دست صاحبانش برسانیم.»
آهنگر به عنوان نکته نهایی تاکید کرد: «شور کار خیر بالاست. همین تهیه پک معیشتی که سادهترین کار است را میتوان در دورههای مختلف سال انجام داد تا کمکحال خانوادهها بود؛ اما من دوست دارم دوباره روی همان نکته قبلی تاکید کنم: ما باید همیشه به این فکر کنیم که اگر روزی ما نباشیم، آیا آن خانوادهها میتوانند سرپا بایستند؟ وابسته کردن افراد به خودمان در بلندمدت خطرناک است و این حوادث باید تلنگری باشد برای اینکه به سمت توانمندسازی واقعی برویم.»
این گفتوگو، اولین قسمت از گفتوگوهای «مدیریت در شرایط ناپایدار» است که میتوانید نسخه صوتی آن را نیز در رادیو افرا بشنوید. افرا با جمعآوری این تجربیات، تلاش میکند تا دانش مدیریتی لازم برای عبور از بحرانهای پیچیده را در اختیار سایر فعالان و مدیران این عرصه قرار دهد؛ چرا که باور دارد گذر از روزهای سخت تنها با هماندیشی، همفکری و همافزایی ممکن است.
شما را دعوت میکنیم تا گفتوگوهای دیگر «مدیریت در شرایط ناپایدار» را نیز در این صفحه مطالعه کنید.
گزارش وضعیت سازمانهای نیکوکاری در زمستان ۱۴۰۴
برای دریافت گزارش وضعیت سازمانهای نیکوکاری (اطلاعات ۱۴۰ سازمان به همراه چالشها و راهکارها) در زمستان ۱۴۰۴، روی دکمه زیر بزنید.
گزارش تحلیلی از وضعیت، چالشها و راهکارهای استفادهشده در اکوسیستم نیکوکاری در جنگ ۴۰روزه منتشر شد!
گزارش وضعیت اکوسیستم نیکوکاری در دیماه ۱۴۰۴ را به شکل فایل و رایگان دریافت کنید.
گفتوگو با مدیران خبره اکوسیستم نیکوکاری درباره مدیریت بحران و تابآوری سازمانی
بر اساس استاندارد افرا، موسسه نیکوکاری یا سازمان مردمنهاد خود را بهصورت رایگان مورد سنجش قرار دهید و یک گزارش مدیریتی دریافت کنید.