موسسه مدیریت حامیان نواندیش افرا، سومین رویداد سالانه خود را به مناسبت روز جهانی استاندارد، روز پنج‌شنبه ۲۳ مهرماه ۱۴۰۵ با عنوان «ضرب‌آهنگ پایداری» برگزار کرد. این رویداد با مشارکت ۲۱ موسسه نیکوکاری و مردم‌نهاد دارای گواهی اعتماد افرا در طراحی محتوا و اجرا شکل گرفت و بیش از ۲۰۰ مهمان از ۱۰۰ سازمان و مجموعه در آن حضور داشتند.
در این رویداد، پایداری سازمان‌های نیکوکاری از سه منظر به‌هم‌پیوسته استاندارد و ساختار سازمانی، منابع و تامین مالی و سرمایه انسانی مورد توجه قرار گرفت. پس از پنج ارائه اصلی با عنوان «قطعه‌های ضرب‌آهنگ پایداری»، شرکت‌کنندگان در چهار میزگرد هم‌اندیشی موضوعی به گفت‌وگو و تبادل تجربه درباره مسائل و چالش‌های سازمان‌های نیکوکاری پرداختند.
میزگرد تامین مالی یکی از این بخش‌ها بود که در آن، نمایندگان سازمان‌ها، تجربیات خود را درباره شیوه‌های مختلف جذب منابع، ارتباط با حامیان و توسعه همکاری‌های حمایتی مطرح کردند. در این میزگرد، از سمت سازمان‌های دارای گواهی اعتماد افرا، نگین شهبازی از انجمن مردم‌نهاد همیاری با کودکان به عنوان تسهیل‌گر حضور داشت و از سمت تیم افرا، فاطمه سازنده، راهبر ابزار خودارزیابی افرا حاضران میزگرد را همراهی می‌کرد.
حامیان خرد؛ ظرفیتی برای گسترش مشارکت
یکی از محورهای اصلی میزگرد، شناخت ترکیب حامیان و طراحی فرصت‌های مشارکت متناسب با توان مالی آنها بود. شعله شمس از انجمن حامی توضیح داد که بررسی ترکیب حامیان این موسسه نشان داده است بخش عمده‌ای از آنها را حامیان خرد تشکیل می‌دهند. بر همین اساس، طراحی کمپین‌های کوچک و متناسب با ظرفیت این گروه، به عنوان یکی از مسیرهای حفظ و تقویت شبکه حامیان مورد توجه قرار گرفته است.
تجربه انجمن پویش همیاری با کودکان و انجمن ارفک نیز بر اهمیت تنوع در شیوه‌های مشارکت تاکید داشت. در این رویکرد، تعریف بسته‌های حمایتی با مبالغ متفاوت، امکان مشارکت را برای افراد با توان مالی مختلف فراهم می‌کند. ترکان واحدی رجبی از انجمن ارفک با اشاره به ترکیب حامیان این سازمان توضیح داد که حدود ۸۰٪ حامیان ارفک را حامیان خرد تشکیل می‌دهند و این گروه حدود ۲۰ درصد منابع مالی انجمن را تامین می‌کنند. ارفک در پاسخ به این ظرفیت، طرح «همدست مهر» را طراحی کرده است که در آن، حامیان می‌توانند تامین تمام یا بخشی از هزینه‌های یک کودک را بر عهده بگیرند.
در کنار طراحی بسته‌های حمایتی، حفظ ارتباط با حامیان نیز از موضوعات مطرح‌شده در این بخش بود. برگزاری جلسات حضوری، ارائه گزارش از فعالیت‌ها، در جریان قرار دادن حامیان درباره چالش‌های اجرایی و مشارکت‌دادن آنها در فرایند اجرای پروژه‌ها، از جمله تجربه‌های ارفک برای تقویت این ارتباط عنوان شد.
این تجربه‌ها نشان داد که راهبرد تامین مالی سازمان‌های نیکوکاری نباید صرفا بر جذب حامیان کلان متمرکز باشد. شناخت ترکیب حامیان موجود و فراهم‌کردن فرصت‌های متنوع مشارکت می‌تواند به گسترش شبکه حمایتی و تداوم ارتباط با آن کمک کند.
بازارچه‌ها؛ از عواید مستقیم تا تقویت جایگاه سازمان
تجربه موسسه کسا در برگزاری بازارچه‌ها، نمونه‌ای از استفاده هم‌زمان از ظرفیت جذب منابع و ارتباط با مخاطبان بود. محمدرضا احمدی، مدیرعامل این موسسه حوزه سرطان کودک توضیح داد که بخشی از جذب مالی کسا از طریق فروش محصولات، دریافت هزینه غرفه‌ها و مشارکت در سود فروش برخی کسب‌وکارها تامین می‌شود. به گفته او، بازارچه‌های کسا حدود ۱۰ تا ۱۲ هزار نفر مخاطب دارند و این موسسه با برندهای مختلف، به‌ویژه برندهای غذایی در اصفهان، همکاری می‌کند. در این مدل، کسب‌وکارها امکان عرضه محصولات خود را در بازارچه دارند و در مقابل، می‌توانند در معرفی و تبلیغ آن نیز مشارکت کنند.
استفاده از ظرفیت روابط عمومی، شبکه‌های اجتماعی و صفحات پرمخاطب محلی نیز از جمله شیوه‌های معرفی این رویدادها بود. در برخی موارد، فضای تبلیغاتی به صورت رایگان در اختیار موسسه قرار می‌گیرد و در موارد دیگر، هزینه تبلیغات بخشی از مخارج برگزاری بازارچه را تشکیل می‌دهد.
نکته مهم در این تجربه، توجه به دستاوردهای غیرمستقیم بازارچه‌ها بود. احمدی توضیح داد که این فعالیت‌ها لزوما از نظر جذب منابع مستقیم، با توجه به هزینه‌ها و حجم کار اجرایی، سودآوری بالایی ندارند؛ اما می‌توانند به افزایش شناخت عمومی از موسسه، گسترش ارتباط با مخاطبان و تقویت جایگاه برند آن کمک کنند.
در ادامه این گفت‌وگو، محدودیت‌های تبلیغاتی و دشواری‌های دریافت مجوز برای برخی فعالیت‌ها و کمپین‌های نیکوکاری نیز مطرح شد. این مباحث بر اهمیت توجه هم‌زمان به هزینه‌ها، دستاوردهای مالی و ارتباطی و شرایط اجرایی در تصمیم‌گیری درباره برگزاری رویدادها و فعالیت‌های درآمدزا تاکید داشت.
همکاری با شرکت‌ها؛ از مسئولیت اجتماعی تا شراکت اجتماعی
تنوع‌بخشی به منابع مالی و توسعه همکاری با کسب‌وکارها، محور دیگری از گفت‌وگوهای این میزگرد بود.
گل خانم باقری‌نیا از انجمن دنیای سالم، با اشاره به فعالیت این موسسه در حوزه آب و تالاب، درباره مسیرهای مناسب جذب منابع برای سازمان‌هایی پرسید که ماموریت آنها ممکن است برای بخشی از حامیان، در مقایسه با برخی موضوعات دیگر، فوریت یا جذابیت کمتری داشته باشد.
در این بخش، همکاری با نهادهای بین‌المللی، سازمان‌های دولتی و شهرداری‌ها و همچنین توسعه ارتباط با حامیان شرکتی، به عنوان مسیرهای بالقوه تامین منابع مطرح شد. با این حال، حاضران میزگرد تاکید کردند که انتخاب حامی باید با توجه به ماموریت و ارزش‌های سازمان صورت گیرد؛ زیرا برخورداری از منابع مالی به‌تنهایی برای شکل‌گیری یک همکاری مناسب کافی نیست و ممکن است میان فعالیت اقتصادی برخی کسب‌وکارها و ماموریت اجتماعی یا زیست‌محیطی یک موسسه تعارض وجود داشته باشد.
تجربه موسسه حمایت از کودکان مبتلا به سرطان خراسان (نوجان)، نمونه‌ای از تلاش برای توسعه مدل‌های همکاری با شرکت‌ها بود. شیما شریفی مدیرعامل این موسسه توضیح داد که پیش از بحران، حدود ۵۰٪ عواید نوجان از طریق رویدادها و بازارچه‌ها تامین می‌شد؛ اما با توقف این فعالیت‌ها، موسسه ناچار شد مسیرهای جایگزین تامین منابع را دنبال کند. در واکنش به این شرایط، نوجان ارتباط با شرکت‌ها، اتاق‌های بازرگانی و فعالان صنعتی را توسعه داد و دو الگوی همکاری را در دستور کار قرار داد: حمایت در چارچوب مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها (CSR) و تعریف همکاری در قالب «شریک اجتماعی».
در الگوی دوم، رابطه با شرکت صرفا بر درخواست کمک مالی استوار نیست؛ بلکه تلاش می‌شود همکاری‌ای با منافع مشخص برای طرفین شکل بگیرد. برای نمونه، در یکی از همکاری‌های نوجان با یک شرکت موتورسازی، بخشی از فروش محصولات شرکت به حمایت از فعالیت‌های موسسه اختصاص یافت. به گفته نماینده نوجان، حدود ۳۰٪ عواید این موسسه در سال جاری از این مسیر تامین شده است.
در ادامه، چالش‌های مرتبط با معافیت مالیاتی شرکت‌ها در ازای حمایت از موسسه‌های نیکوکاری نیز مورد بحث قرار گرفت. تجربه‌های مطرح‌شده نشان داد که توسعه همکاری‌های شرکتی، علاوه بر شناسایی حامیان بالقوه، به شناخت سازوکارهای همکاری، موانع اجرایی و حقوقی و امکان تعریف منافع مشترک نیاز دارد.
حامیان فراتر از منابع مالی؛ ظرفیت شبکه‌سازی و مشارکت تخصصی
بخش دیگری از میزگرد به ظرفیت‌هایی اختصاص داشت که در نگاه نخست ممکن است در دسته منابع مالی قرار نگیرند، اما می‌توانند به توسعه حمایت از سازمان‌های نیکوکاری کمک کنند.
تجربه انجمن ارفک در استفاده از ظرفیت ایرانیان خارج از کشور، یکی از نمونه‌های مطرح‌شده بود. ترکان واحدی رجبی توضیح داد که داوطلبان و حامیان خارج از کشور می‌توانند از طریق معرفی فعالیت‌های موسسه در شبکه‌های ارتباطی خود، در شناسایی حامیان جدید و جذب منابع مشارکت کنند. در عین حال، دشواری انتقال منابع و ضرورت ایجاد سازوکارهای قابل اتکا برای این کار نیز از چالش‌های این مسیر عنوان شد.
مهدی امیری، نائب‌رئیس هیئت‌مدیره شرکت همکاران سیستم نیز به ظرفیت ارتباطی ایرانیان خارج از کشور و پیوند حسی آنها با مسائل اجتماعی ایران اشاره کرد. در همین زمینه، امکان توسعه ارتباط با افرادی که نسبت به مسائل اجتماعی و محیط زیستی ایران دغدغه دارند، به عنوان فرصتی برای گسترش شبکه حامیان مورد توجه قرار گرفت.
از سوی دیگر، نماینده انجمن چیستا با اشاره به تجربه‌های این مجموعه، بر اهمیت کمک‌های غیرنقدی تاکید کرد. به گفته او، افراد و کسب‌وکارها می‌توانند با توجه به تخصص، امکانات یا محصولات خود، بخشی از نیازهای موسسه‌ها و جامعه هدف آنها را برطرف کنند؛ از تولید و اهدای کالاهای موردنیاز گرفته تا ارائه خدمات تخصصی یا مشارکت در برگزاری بازارچه‌ها.
همچنین، سمایی امیدی از انجمن حمایت از حقوق کودکان به نقش مددکاران اجتماعی در نیازسنجی و طراحی پروژه‌ها اشاره کرد. از آنجا که مددکاران ارتباط مستقیمی با جامعه هدف دارند، مشارکت آنها در تعریف فعالیت‌ها می‌تواند به شناخت دقیق‌تر نیازها و طراحی پروژه‌های متناسب‌تر با شرایط واقعی افراد کمک کند.
در ادامه، ظرفیت شبکه‌های ارتباطی حامیان نیز مورد بحث قرار گرفت. احمد ذوالفقاری از انجمن حمایت از بیماران آسیب نخاعی استان تهران توضیح داد که هر حامی یا فرد مورد اعتماد می‌تواند نقطه شروع ارتباط با شبکه‌ای گسترده‌تر از افراد علاقه‌مند به فعالیت‌های اجتماعی باشد. بر این اساس، شبکه‌سازی و ایجاد روابط مبتنی بر اعتماد می‌تواند دامنه حمایت از یک موسسه را فراتر از ارتباطات مستقیم آن گسترش دهد.
آمادگی مالی برای بحران؛ ضرورت پیش‌بینی مسیرهای جایگزین
تجربه موسسه نوجان در مواجهه با توقف بازارچه‌ها و رویدادها، اهمیت آمادگی مالی برای شرایط پیش‌بینی‌نشده را نیز برجسته کرد. در این بخش، مهرداد بهمنی از بنیاد سپهر بر ضرورت داشتن برنامه جایگزین یا «پلن بی (Plan B)» تلکید کرد و توضیح داد که سازمان‌های نیکوکاری باید برای تغییر شرایط و اختلال احتمالی در مسیرهای اصلی تامین مالی، گزینه‌های دیگری در نظر داشته باشند.
تجربه‌های مطرح‌شده نشان داد که وابستگی قابل توجه به یک منبع درآمدی، می‌تواند در شرایط بحران آسیب‌پذیری سازمان را افزایش دهد. در مقابل، شناخت میزان وابستگی به هر منبع، حفظ ارتباط با حامیان، شناسایی ظرفیت‌های جایگزین و توسعه همکاری‌های متنوع می‌تواند به کاهش این آسیب‌پذیری کمک کند.
از این منظر، برنامه‌ریزی مالی تنها به مدیریت هزینه‌ها در زمان بحران محدود نمی‌شود؛ بلکه پیش‌بینی سناریوهای مختلف و ایجاد ظرفیت لازم برای تغییر مسیر نیز بخشی از آمادگی سازمان برای تداوم فعالیت است.
پایداری تامین مالی؛ حاصل اعتماد، تنوع و یادگیری مشترک
تجربه‌های مطرح‌شده در میزگرد تامین مالی رویداد «ضرب‌آهنگ پایداری» نشان داد که پایداری منابع مالی سازمان‌های نیکوکاری، به مجموعه‌ای از عوامل به‌هم‌پیوسته وابسته است. شناخت ترکیب حامیان و طراحی فرصت‌های متنوع مشارکت، توسعه همکاری با شرکت‌ها، استفاده از ظرفیت کمک‌های غیرنقدی و شبکه‌های ارتباطی و پیش‌بینی مسیرهای جایگزین برای شرایط بحران، از جمله موضوعاتی بود که در این گفت‌وگوها مورد توجه قرار گرفت.
در کنار این موارد، تغییر نگاه به حامیان از تامین‌کنندگان منابع مالی به همراهان و شرکای اجتماعی، یکی از محورهای مشترک تجربه‌های مطرح‌شده بود. مشارکت دادن حامیان در پروژه‌ها، شفافیت در ارتباطات و استفاده از دیدگاه‌ها، تخصص و ظرفیت ارتباطی آنها می‌تواند به تقویت اعتماد و شکل‌گیری همکاری‌های پایدارتر کمک کند.
در این میزگرد همچنین بر ضرورت تداوم تبادل تجربه میان سازمان‌های نیکوکاری تاکید شد؛ زیرا به‌اشتراک‌گذاری تجربه‌های عملی در زمینه جذب و نگهداشت حامیان، طراحی مدل‌های همکاری و مدیریت منابع مالی می‌تواند به سازمان‌ها کمک کند تا متناسب با ماموریت، ظرفیت‌ها و محدودیت‌های خود، مسیرهای موثرتری برای پایداری فعالیت‌هایشان طراحی کنند.
میزگرد تامین مالی، در امتداد پنج ارائه اصلی رویداد «ضرب‌آهنگ پایداری»، یکی از ابعاد پایداری سازمان‌های نیکوکاری را از منظر تجربه‌های اجرایی و چالش‌های مشترک بررسی کرد. در ادامه این گفت‌وگوهای مشارکتی، پنل تخصصی «هم‌آوایی» برگزار شد تا موضوعات مطرح‌شده در ارائه‌ها و میزگردها از منظر تجربه‌های مدیریتی، فعالیت اجتماعی و دیدگاه‌های تخصصی مورد بررسی و جمع‌بندی قرار گیرد. گزارش این پنل را از این لینک بخوانید.
گزارش تحلیلی از وضعیت، چالش‌ها و راهکارهای استفاده‌شده در اکوسیستم نیکوکاری در جنگ ۴۰روزه منتشر شد!
گزارش وضعیت اکوسیستم نیکوکاری در دی‌ماه ۱۴۰۴ را به شکل فایل و رایگان دریافت کنید.
گفت‌وگو با مدیران خبره اکوسیستم نیکوکاری درباره مدیریت بحران و تاب‌آوری سازمانی
بر اساس استاندارد افرا، موسسه نیکوکاری یا سازمان مردم‌نهاد خود را به‌صورت رایگان مورد سنجش قرار دهید و یک گزارش مدیریتی دریافت کنید.