پیش از امضای قرارداد حمایت، همان دقتی را به کار ببرید که برای انتخاب یک تامینکننده کلیدی به کار میبرید. این جمله ساده به نظر میرسد اما در عمل کمتر رعایت میشود؛ بیشتر همکاریهای اجتماعی شرکتها با یک معرفی شخصی شروع میشوند و با یک تصویر در روابط عمومی تمام.
ریسک این کار دوطرفه است. اگر موسسهای که با نام شرکت شما گره خورده دچار مشکل مالی یا رسانهای شود، اعتبار شما هم درگیر میشود. در جهت مخالف هم، موسسهای که ظرفیت اجرایی ندارد، بودجه شما را میسوزاند بدون اینکه اتفاق قابل گزارشی رخ دهد.
این مقاله یک چکلیست دوازدهمعیاری در چهار دسته است، بههمراه پرسشهایی که باید در جلسه اول بپرسید، نشانههای هشدار، و بندهایی که باید در قرارداد بیاید.
پیش از شروع: یک نکته درباره این مقاله
منابعی که درباره «انتخاب خیریه معتبر» نوشته شدهاند غالبا توسط سازمانهایی آماده شدهاند که خود به نوعی ذینفع آن هستند. این تعارض لزوما به معنای نادرست بودن محتوایشان نیست، اما دو محدودیت روشن دارد: مخاطبشان حامی فردی است و نه شرکتی، و ممکن است معیارهایی وجود داشته باشد که این سازمانها در آن قوی نباشند و آن معیارها مطرح نمیشود.
افرا موسسه نیکوکاری نیست و کمک مالی از شرکتها دریافت نمیکند. کار افرا ارزیابی موسسههای نیکوکاری بر اساس یک استاندارد هفتبعدی است. معیارهای زیر از همان تجربه ارزیابی میآید.
دسته اول: هویت حقوقی و ثبت
۱. مجوز معتبر و در اعتبار
از موسسه بخواهید تصویر مجوز فعالیت را بدهد و به سه چیز نگاه کنید: مرجع صادرکننده، تاریخ اعتبار، و دامنه جغرافیایی مجوز (ملی، استانی یا شهرستانی). موسسهای با مجوز شهرستانی نمیتواند بهطور رسمی پروژهای در سطح کشور اجرا کند.
مجوز منقضیشده رایجتر از آن است که فکر میکنید. تاریخ را بررسی کنید، نه صرفا وجود سند را.
۲. اساسنامه و آخرین آگهی تغییرات
در اساسنامه باید غیرانتفاعی بودن تصریح شده باشد و موضوع فعالیت با کاری که قرار است انجام شود همخوانی داشته باشد. آخرین آگهی تغییرات نشان میدهد چه کسانی امروز حق امضا دارند؛ بدون آن، ممکن است قرارداد را با فردی امضا کنید که دیگر سمتی ندارد.
۳. وضعیت مالیاتی و شمول ماده ۱۷۲
دو پرسش جدا: آیا موسسه شناسه ملی و پرونده مالیاتی فعال دارد؟ و آیا در فهرست ضوابط اجرایی ماده ۱۷۲ قانون مالیاتهای مستقیم قرار دارد؟
پاسخ منفی به پرسش دوم به معنای بیاعتباری نیست؛ بسیاری از موسسههای خوب کشور در آن فهرست نیستند. اما اگر انتظار کسر مالیاتی دارید، باید از قبل بدانید.
دسته دوم: شفافیت مالی
۴. دسترسی به صورتهای مالی سالانه
موسسهای که صورت مالی سال گذشتهاش را در اختیار شما نمیگذارد، شریک مناسبی برای یک قرارداد رسمی نیست. اینکه صورت مالی روی وبسایت منتشر شده باشد، امتیاز بیشتری است.
۵. گزارش حسابرس یا بازرس مستقل
بپرسید حسابرسی میشوند یا نه، توسط چه کسی، و آخرین گزارش چه بندهای شرطی داشته است. برای موسسههای کوچک، وجود بازرس فعال و صورتجلسههای بررسی مالی حداقل قابل قبولی است.
۶. نسبت هزینه برنامه به هزینه اداری، با یک هشدار
این نسبت پرکاربردترین معیار مالی است و در عین حال گمراهکنندهترین. در ادبیات جهانی از آن با عنوان «افسانه سربار» یاد میشود: موسسهای که برای سیستم مالی، نیروی متخصص و سنجش اثر هزینه میکند، نسبت سربار بالاتری نشان میدهد و در این معیار جریمه میشود، در حالی که دقیقا همان سرمایهگذاریها اثربخشیاش را بالا میبرند.
پیشنهاد: بهجای اینکه یک عدد آستانه تعیین کنید، از موسسه بخواهید ترکیب هزینههایش را توضیح دهد. پاسخی که بتواند سربارش را توجیه کند، اطلاعات بیشتری به شما میدهد تا عددی که پایینتر است.
دسته سوم: حاکمیت و سلامت سازمانی
۷. هیئت مدیره فعال و مستقل
بپرسید هیئت مدیره در سال گذشته چند جلسه داشته و صورتجلسهها موجود است یا نه. هیئت مدیرهای که سالی یکبار برای امضای صورتهای مالی جمع میشود، عملا نظارتی اعمال نمیکند.
نسبت اعضای مستقل به اعضای وابسته به مدیرعامل یا خانواده موسس هم اهمیت دارد.
۸. آییننامه تعارض منافع
از موسسه بپرسید آیا سند مکتوبی برای مدیریت تعارض منافع دارد و آیا تا حالا موردی ذیل آن ثبت شده است. وجود سند بدون سابقه استفاده، معمولا یعنی سند فقط برای نمایش تهیه شده.
موارد شایع تعارض منافع در موسسههای ایرانی: قرارداد با شرکت متعلق به یکی از اعضای هیئت مدیره، اجاره ملک از موسس، و استخدام اقوام بدون فرایند رقابتی.
۹. سازوکار رسیدگی به شکایت
آیا مددجو یا کارمند میتواند شکایت کند و شکایتش به جایی غیر از خود فرد مورد شکایت برسد؟ این معیار کمتر پرسیده میشود و بیشترین ریسک اعتباری را پوشش میدهد، چون بحرانهای رسانهای در این حوزه معمولا از همینجا شروع میشوند.
دسته چهارم: برنامه و اثر
۱۰. تعریف روشن مسئله و گروه هدف
«کمک به نیازمندان» تعریف نیست. موسسهای که میتواند بگوید دقیقا با چه گروهی، در چه محدوده جغرافیایی، با چه معیاری برای پذیرش، و برای حل چه مسئله مشخصی کار میکند، احتمالا برنامه دارد. موسسهای که نمیتواند، معمولا واکنشی کار میکند.
۱۱. داده عملکرد سال گذشته
سه عدد بخواهید: تعداد افراد تحت پوشش، هزینه سرانه، و دوره زمانی. اگر این سه عدد در دسترس نیست، احتمالا ثبت داده هم انجام نمیشود و نمیتوانید انتظار گزارش دقیق از پروژه خودتان را داشته باشید.
۱۲. توان گزارشدهی
پیش از قرارداد بپرسید: آیا میتوانید هر سه ماه یک گزارش با این اقلام بدهید؟ و فهرست اقلام را بدهید. پاسخ صادقانه «نه، ظرفیتش را نداریم» بهتر از بلهای است که بعدا محقق نمیشود.
هفت پرسش برای جلسه اول
جلسه اول را با این پرسشها اداره کنید. کیفیت پاسخها معمولا بیش از خود اسناد اطلاعات میدهد:
- بزرگترین محدودیت شما برای کمک به افراد بیشتر، پول است یا چیز دیگری؟
- اگر همین حالا این بودجه را دریافت کنید، اولین کاری که با آن میکنید چیست؟
- سال گذشته کدام برنامهتان نتیجه مورد انتظار را نداد و چه کردید؟
- چند موسسه دیگر در همین حوزه و همین منطقه فعالاند و رابطه شما با آنها چیست؟
- مددجویان چطور وارد فهرست شما میشوند و چه کسی تصمیم میگیرد؟
- اگر ما پس از یک سال ادامه ندهیم، چه اتفاقی برای این برنامه میافتد؟
- چه چیزی از ما میخواهید غیر از پول؟
پرسش سوم و آخر بیشترین اطلاعات را میدهند. موسسهای که هیچ شکستی به یاد نمیآورد یا هیچ نیازی جز پول ندارد، احتمالا مکالمه را در حالت جذب کمک پیش میبرد نه در حالت شراکت.
شش نشانه هشدار
- فشار برای تصمیم سریع، معمولا با ارجاع به یک مناسبت یا مهلت.
- نداشتن حساب رسمی به نام موسسه و درخواست واریز به حساب شخصی.
- مبهم ماندن پاسخ درباره اینکه پول سال قبل کجا رفت.
- تمرکز گفتوگو بر اینکه شرکت شما چه تبلیغاتی از این همکاری میگیرد، بیش از اینکه مسئله چطور حل میشود.
- انتشار تصویر و مشخصات مددجویان بدون نشانهای از رضایت آگاهانه. این هم مسئله اخلاقی جدی است و هم ریسک حقوقی برای شرکتی که نامش کنار آن تصویر میآید.
- مقاومت در برابر امضای قرارداد کتبی.
اگر بیش از یکی از این نشانهها را دیدید، بررسی عمیقتر لازم است.
بندهایی که باید در قرارداد باشد
قرارداد حمایت، سند حقوقی است نه تشریفات. دستکم این شش بند لازم است:
- موضوع مشخص و قابل سنجش. «حمایت از کودکان» موضوع قرارداد نیست؛ «تامین هزینه آموزش ۵۰ دانشآموز در سال تحصیلی مشخص، در منطقه مشخص» هست.
- زمانبندی پرداخت مرتبط با تحقق مراحل. پرداخت یکجا در ابتدا، اهرم شما را از بین میبرد.
- تعهد گزارشدهی با دوره، قالب و اقلام داده مشخص، بههمراه ضمانت اجرا در صورت عدم ارائه.
- بند استفاده از نام و نشان. چه کسی اجازه دارد از لوگوی طرف مقابل استفاده کند، در چه بستری، و با تایید چه کسی. این بند از سوءتفاهمهای رایج جلوگیری میکند.
- بند حریم خصوصی مددجویان. انتشار تصویر یا اطلاعات هویتی افراد تحت پوشش، تنها با رضایت آگاهانه مکتوب و با تایید موسسه.
- شرط خاتمه. شرایطی که در آن هر طرف میتواند قرارداد را پایان دهد و تکلیف وجوه پرداختنشده چیست.
بررسی یکباره کافی نیست
نکتهای که در ادبیات تخصصی این حوزه بر آن تاکید میشود و در ایران تقریبا رعایت نمیشود: سازمانها تغییر میکنند. مدیرعامل عوض میشود، مجوز منقضی میشود، هیئت مدیره تغییر میکند و وضعیت مالی جابهجا میشود.
پیشنهاد: یک بازبینی سالانه سبک تعریف کنید که سه چیز را بررسی کند؛ اعتبار مجوز، صورت مالی سال گذشته، و تغییرات هیئت مدیره. برای همکاریهای بلندمدت، این بازبینی را در خود قرارداد شرط کنید.
افرا: ارزیابی تخصصی مستقل
انجام کامل این دوازده معیار برای هر موسسه، برای واحدی که چند گزینه را همزمان بررسی میکند وقتگیر است. اینجاست که ارزیابی افرا کار را کوتاه میکند.
افرا موسسههای نیکوکاری را بر اساس استاندارد هفتبعدی خود ارزیابی میکند؛ ارزیابیای که حاکمیت سازمانی، برنامهریزی اجرا و ارزیابی، سرمایه انسانی، ارتباطات، مدیریت مالی، فناوری و بهبود مستمر را میسنجد و برای موسسههای موفق گواهی اعتماد صادر میکند.
این ارزیابی جای بررسی خود شما را نمیگیرد، اما فهرست اولیه را از دهها گزینه به چند گزینه کاهش میدهد و بخش بزرگی از دستههای اول تا سوم چکلیست بالا را پوشش میدهد.
فهرست موسسههای دارای گواهی اعتماد افرا در دسترس است و فهرست کامل موسسههای ثبتشده را میتوانید بر اساس حوزه فعالیت و شهر جستوجو کنید. برای مشاوره در طراحی برنامه یا انتخاب شریک، درخواستتان را در صفحه خدمات افرا برای حامیان ثبت کنید. همه این خدمات رایگان است.
پرسشهای متداول
با بررسی چهار دسته معیار: هویت حقوقی و اعتبار مجوز، شفافیت مالی و دسترسی به صورتهای مالی، حاکمیت سازمانی شامل هیئت مدیره فعال و آییننامه تعارض منافع، و برنامه و داده عملکرد.
مجوز معتبر، اساسنامه، آخرین آگهی تغییرات، صورت مالی سال گذشته، و در صورت وجود گزارش حسابرس یا بازرس.
بهتنهایی خیر. موسسهای که در سیستم مالی و سنجش اثر سرمایهگذاری میکند سربار بالاتری نشان میدهد اما ممکن است اثربخشتر باشد. بهجای عدد، توضیح ترکیب هزینهها را بخواهید.
درخواست واریز به حساب شخصی و ابهام در پاسخ به اینکه کمکهای سال قبل کجا هزینه شدهاند.
خیر، اما فهرست اولیه را کوتاه میکند و بخش بزرگی از معیارهای حقوقی، مالی و حاکمیتی را پوشش میدهد.
سالانه. اعتبار مجوز، صورت مالی سال گذشته و تغییرات هیئت مدیره سه موردی هستند که باید هر سال بررسی شوند.
خیر. بسیاری از موسسههای معتبر در آن فهرست نیستند. این فهرست فقط تعیین میکند کمک شما هزینه قابل قبول مالیاتی محسوب میشود یا نه.
گزارش تحلیلی از وضعیت، چالشها و راهکارهای استفادهشده در اکوسیستم نیکوکاری در جنگ ۴۰روزه منتشر شد!
گزارش وضعیت اکوسیستم نیکوکاری در دیماه ۱۴۰۴ را به شکل فایل و رایگان دریافت کنید.
گفتوگو با مدیران خبره اکوسیستم نیکوکاری درباره مدیریت بحران و تابآوری سازمانی
بر اساس استاندارد افرا، موسسه نیکوکاری یا سازمان مردمنهاد خود را بهصورت رایگان مورد سنجش قرار دهید و یک گزارش مدیریتی دریافت کنید.