مسئولیت اجتماعی شرکت (CSR) چیست؟

مسئولیت اجتماعی شرکت یا CSR، مخفف عبارت انگلیسی Corporate Social Responsibility، به تعهد یک شرکت در قبال اثری گفته می‌شود که فعالیتش بر جامعه، کارکنان و محیط زیست می‌گذارد. این تعهد فراتر از کسب سود و رعایت حداقل‌های قانونی است و شرکت را در برابر همه ذی‌نفعانش پاسخگو می‌کند.

این تعریف ساده است، اما فاصله زیادی با آنچه در بسیاری از شرکت‌های ایرانی زیر عنوان CSR انجام می‌شود دارد. عکس اهدای بسته معیشتی در روز پایانی سال، یک برنامه مسئولیت اجتماعی نیست؛ یک اقدام خیرخواهانه است که ممکن است ارزشمند باشد اما با استراتژی شرکت کاری ندارد و اثرش قابل اندازه‌گیری نیست.

در این راهنما تعریف دقیق CSR، چهار نوع آن، چارچوب‌های جهانی مثل هرم کارول و استاندارد ISO 26000، و مهم‌تر از همه وضعیت واقعی قوانین این حوزه در ایران را مرور می‌کنیم. برای هر بخش، مقاله تخصصی‌تری هم در مجله افرا هست که در همان‌جا معرفی می‌شود.

CSR دقیقا یعنی چه؟

CSR یک مدل اداره کسب‌وکار است که شرکت را در برابر سه چیز پاسخگو می‌داند: سودآوری خودش، جامعه‌ای که در آن فعالیت می‌کند، و محیط زیستی که از منابعش استفاده می‌کند. این سه رکن در ادبیات مدیریت با نام Triple Bottom Line یا «سه‌گانه سود، مردم، سیاره» شناخته می‌شوند.

منطق پشت این مفهوم روشن است. یک شرکت از نیروی کار، آب، برق، جاده، امنیت و اعتماد عمومی یک جامعه استفاده می‌کند و در مقابل، بخشی از اثر فعالیتش هم بر همان جامعه می‌نشیند. مسئولیت اجتماعی یعنی شرکت این معادله را ببیند و برایش برنامه داشته باشد، نه اینکه فقط ترازنامه سالانه‌اش را ببندد.

نکته‌ای که در تعریف‌های فارسی معمولا گم می‌شود این است: CSR الزاما به معنای هزینه‌کردن پول نیست. تغییر یک بند در قرارداد تامین‌کننده، اصلاح شیوه استخدام، یا در دسترس قرار دادن ظرفیت بلااستفاده شرکت، همگی می‌توانند اقدام مسئولیت اجتماعی باشند و گاهی اثرشان از چک اهدایی بیشتر است.

تفاوت مسئولیت اجتماعی با کار خیر

این پرکاربردترین ابهام در جلسات مدیریتی ایران است. تفاوت را می‌شود در چهار محور دید:

• کار خیر معمولا واکنشی است و در پاسخ به یک درخواست یا یک بحران انجام می‌شود. برنامه CSR از قبل تعریف شده و تقویم دارد.
• کار خیر از محل تصمیم شخصی مدیرعامل یا سود تقسیم‌نشده انجام می‌شود؛ CSR در بودجه سالانه ردیف دارد.
• کار خیر به هسته کسب‌وکار وصل نیست؛ برنامه CSR از همان چیزی استفاده می‌کند که شرکت در آن مهارت دارد.
• و مهم‌تر از همه، کار خیر با مبلغ اهدایی گزارش می‌شود و برنامه CSR با اثری که ایجاد کرده.

هیچ‌کدام از این‌ها به معنای بی‌ارزش بودن کمک‌های خیرخواهانه نیست. اما شرکتی که می‌خواهد از بودجه اجتماعی‌اش نتیجه بگیرد، باید بداند در کدام‌یک از این دو زمین بازی می‌کند.

چهار سطح مسئولیت اجتماعی: هرم کارول

آرچی کارول، استاد دانشگاه جورجیا، در سال ۱۹۷۹ تعریف چهاربخشی خود از CSR را منتشر کرد و در ۱۹۹۱ آن را در قالب یک هرم بازآرایی کرد. چهار سطح این هرم از پایین به بالا عبارت‌اند از مسئولیت اقتصادی (سودآور باش)، مسئولیت قانونی (قانون را رعایت کن)، مسئولیت اخلاقی (کار درست را انجام بده حتی اگر قانون مجبورت نکند) و مسئولیت بشردوستانه (به جامعه کمک کن).

ترتیب این چهار سطح دلبخواهی نیست. کارول تاکید داشت که دو سطح اول را جامعه از شرکت «مطالبه» می‌کند، سطح سوم را «انتظار» دارد و سطح چهارم را «آرزو» می‌کند. پژوهشی که آپرل و همکارانش در سال ۱۹۸۵ روی ۲۴۱ مدیر ارشد انجام دادند این وزن‌دهی را تایید کرد: مدیران به مسئولیت اقتصادی وزن ۳.۵، به قانونی ۲.۵۴، به اخلاقی ۲.۲۲ و به بشردوستانه تنها ۱.۳۰ دادند.

کاربرد عملی این هرم برای مدیران یک هشدار است. شرکتی که حقوق کارکنانش را با تاخیر می‌دهد یا پساب تصفیه‌نشده رها می‌کند و هم‌زمان کمپین اهدای دفتر مشق راه می‌اندازد، دارد از قله هرم شروع می‌کند در حالی که پایه‌اش خالی است. این نوع برنامه‌ها با اولین گزارش رسانه‌ای فرو می‌ریزند.

انواع مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها

برنامه‌های CSR معمولا در چهار حوزه دسته‌بندی می‌شوند:

زیست‌محیطی: کاهش مصرف انرژی و آب، مدیریت پسماند، اصلاح بسته‌بندی، و کنترل اثر زنجیره تامین. در ایران با توجه به وضعیت آب و انرژی، این حوزه بیشترین ظرفیت اثر واقعی را دارد.

اخلاقی: دستمزد و شرایط کار منصفانه، ایمنی محیط کار، رفتار شفاف با مشتری و تامین‌کننده، و فرصت برابر شغلی.

بشردوستانه: اهدای پول، کالا، خدمت یا زمان به سازمان‌های نیکوکاری. داوطلبی مهارت‌محور، یعنی در اختیار گذاشتن تخصص کارکنان به‌جای پول، معمولا اثر بیشتری از اهدای نقدی می‌گذارد چون کمبود اصلی بیشتر موسسه‌های ایرانی دانش تخصصی است نه صرفا بودجه.

اقتصادی: تصمیم‌های مالی که پایداری بلندمدت را بر سود کوتاه‌مدت ترجیح می‌دهند؛ از تسویه به‌موقع با تامین‌کننده کوچک گرفته تا قیمت‌گذاری منصفانه.

استاندارد ISO 26000 و هفت اصل مسئولیت اجتماعی

ISO 26000 که در سال ۲۰۱۰ منتشر شد و در ۲۰۱۷ مورد تایید مجدد قرار گرفت، مرجع بین‌المللی این حوزه است. یک نکته مهم درباره‌اش وجود دارد که در ایران زیاد اشتباه گفته می‌شود: این استاندارد گواهی‌پذیر نیست. برخلاف ISO 9001 یا ISO 14001، ISO 26000 یک استاندارد راهنماست و هر پیشنهادی برای صدور «گواهینامه ISO 26000» با ماهیت خود استاندارد در تضاد است.

هفت اصلی که این استاندارد به‌عنوان ریشه رفتار مسئولانه معرفی می‌کند عبارت‌اند از: پاسخ‌گویی، شفافیت، رفتار اخلاقی، احترام به منافع ذی‌نفعان، احترام به قانون، احترام به هنجارهای بین‌المللی رفتار، و احترام به حقوق بشر. در کنار این هفت اصل، هفت موضوع عملیاتی هم تعریف شده که حاکمیت سازمانی در راس آن‌هاست؛ یعنی استاندارد از همان ابتدا می‌گوید مسئولیت اجتماعی جای خود را در ساختار تصمیم‌گیری شرکت دارد، نه در واحد روابط عمومی.

وضعیت قانون مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها در ایران

پاسخ کوتاه: در ایران قانون واحدی برای مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها وجود ندارد، اما بخش‌هایی از آن در قوانین پراکنده الزام‌آور شده است.

این الزامات در دو دسته قرار می‌گیرند. دسته اول قوانینی‌اند که جلوی اثر منفی را می‌گیرند و رعایتشان اجباری است، مثل قانون کار، قانون حفاظت و بهسازی محیط زیست و قانون حمایت از حقوق مصرف‌کنندگان. دسته دوم مشوق‌هایی‌اند که اختیاری‌اند و مهم‌ترینشان سازوکارهای مالیاتی است.

برای شرکت‌های پذیرفته‌شده در بورس، فصل ششم دستورالعمل حاکمیت شرکتی ناشران (مواد ۳۹ تا ۴۱) تهیه و افشای گزارش پایداری را به یک تکلیف حاکمیتی تبدیل کرده است.

در سطح سیاست‌گذاری هم دفتر مطالعات اجتماعی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی پیش‌نویس «قانون مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها» را با شماره ۲۱۰۱۹۱۷۴ در تاریخ ۴ مرداد ۱۴۰۲ تدوین کرد و بعدا نسخه دوم آن را برای نظرخواهی عمومی منتشر کرد. تاکید این نسخه بر داوطلبانه ماندن حوزه و تمرکز بر طرح‌های تشویقی و افزایش شفافیت بوده است. تا امروز این پیش‌نویس به قانون تبدیل نشده است.

نکته‌ای که برای مدیر مالی اهمیت دارد: کمک شرکت به موسسه خیریه، طبق ماده ۱۷۲ قانون مالیات‌های مستقیم، «هزینه قابل قبول» محسوب می‌شود و از درآمد مشمول مالیات کسر می‌شود. این با «معافیت مالیاتی» فرق دارد و این اشتباه در بسیاری از مطالب فارسی تکرار می‌شود.

رویکرد استراتژیک به CSR

در نخستین ارائه رویداد «هم‌افزایی یک پیوند» که روز سه‌شنبه ۲۲ مهر ۱۴۰۴ در افرا برگزار شد، آراسب احمدیان، عضو هیئت‌مدیره افرا و مدیرعامل موسسه محک، درباره مسیر تکامل و بلوغ مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها صحبت کرد. فیلم این ارائه را در ادامه ببینید:

سه ریسکی که یک برنامه CSR را از بین می‌برد

سبزشویی. ادعای زیست‌محیطی بدون پشتوانه واقعی. محصولی که برچسب سبز دارد اما بسته‌بندی‌اش پلاستیک یک‌بارمصرف است، نمونه ساده آن است. معادل اجتماعی این پدیده هم وجود دارد: انتشار گسترده یک اقدام کوچک برای پوشاندن مسئله بزرگ‌تر.

همکاری با موسسه بدون بررسی صلاحیت. اگر موسسه‌ای که شرکت به آن کمک می‌کند شفافیت مالی نداشته باشد، ریسکش به شرکت هم می‌رسد؛ از پرونده حقوقی تحت قانون مبارزه با پول‌شویی گرفته تا آسیب اعتباری در فضای رسانه‌ای. در این زمینه، موسسه‌های دارای گواهی اعتماد افرا که از ارزیابی افرا موفق عبور کرده‌اند، بهترین انتخاب‌ها هستند.

نبود سنجش. برنامه‌ای که فقط مبلغ هزینه‌شده را گزارش می‌کند، در اولین تنگنای بودجه‌ای اولین ردیفی است که حذف می‌شود، چون کسی نمی‌تواند نشان دهد چه چیزی از آن به دست آمده.

از کجا شروع کنیم؟

برای شرکتی که می‌خواهد از اقدام پراکنده به برنامه برسد، مسیر معقول این پنج گام است:

1. وضعیت فعلی را بنویسید. همین حالا هم شرکت شما کارهایی می‌کند که ذیل CSR قرار می‌گیرد؛ اول آن‌ها را فهرست کنید.
2. حوزه تمرکز را از دل کسب‌وکار انتخاب کنید، نه از دل اخبار. شرکت نرم‌افزاری در آموزش دیجیتال اثر بیشتری دارد تا در کاشت درخت.
3. اثر داخلی را قبل از بیرونی درست کنید. برنامه‌ای که برای بیرون سازمان تعریف می‌شود در حالی که کارکنان خود شرکت از شرایط کار ناراضی‌اند، دوام نمی‌آورد.
4. شریک نیکوکاری‌تان را با معیار انتخاب کنید، نه با معرفی. مجوز، شفافیت مالی، حاکمیت و گزارش‌دهی، چهار چیزی است که باید بررسی شود. (موسسه‌های دارای گواهی اعتماد افرا)
5. از ابتدا تعریف کنید که موفقیت چطور اندازه‌گیری می‌شود و این را در قرارداد حمایت بیاورید.

دو نمونه ایرانی که منطقشان قابل تکرار است

علی‌بابا در پاییز ۱۳۹۶ و پس از زلزله کرمانشاه فعالیت اجتماعی‌اش را با اعزام امدادگران داوطلب آغاز کرد و بعدها آن را در قالب موسسه سیمرغ سازمان داد. ایده اصلی ساده بود: صنعت حمل‌ونقل ظرفیت خالی دارد و بیمار مناطق کم‌برخوردار برای رسیدن به بیمارستان تهران، هزینه سفر ندارد.

روند رشد این برنامه گویاست. تا سال ۱۴۰۰ حدود چهار هزار سفر درمانی تامین شده بود. تا پایان فروردین ۱۴۰۲ این عدد به هفت هزار سفر رسید و شمار بیمارستان‌های طرف قرارداد به ۲۶ رسید. امروز علی‌بابا در صفحه «درباره ما»ی خود از بیش از ۲۵ هزار سفر درمانی و اسکان رایگان می‌گوید.

آنچه این نمونه را آموزنده می‌کند رقم نهایی نیست، بلکه انتخاب اولیه است: شرکت به‌جای اهدای پول، همان چیزی را داد که در تولیدش بهترین بود. هر شرکتی چنین دارایی‌ای دارد و پیدا کردنش اولین کار واحد CSR است.

همکاران سیستم: همکاران سیستم با اعطای رایگان محصولات خود (سپیدار، راهکاران ابری) به سازمان‌های نیکوکاری، زمینه را برای تصمیم‌گیری‌های هوشمند و حرکت به سمت شفافیت فعال می‌کند. این شرکت تا کنون به بیش از ۳۰۰ مجموعه نرم‌افزارهای خود را اعطا کرده است.

پرسش‌های پرتکرار

مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها (CSR) دیگر یک انتخاب جانبی یا یک هزینه اضافی نیست، بلکه ضرورت بقای کسب‌وکار در اقتصاد نوین است. مدیران ارشد و متخصصان پایداری باید نگاه خود را از «هزینه» به «سرمایه‌گذاری» تغییر دهند و CSR را به شکلی استراتژیک در حاکمیت سازمانی خود ادغام کنند. از پایبندی به اصول اخلاقی و قانونی هرم کارول و استاندارد ISO 26000 تا اجرای شفاف برنامه‌های مبتنی بر نیازهای واقعی جامعه (مانند نمونه‌های موفق ایرانی)، تنها راه برای ساختن یک برند پایدار، کسب اعتبار و کاهش ریسک‌های حقوقی (مانند پول‌شویی و سبزشویی)، تعهد عمیق و عمل‌گرا به این مسئولیت است.

قدم بعدی

اگر تصمیم گرفته‌اید برنامه مسئولیت اجتماعی شرکتتان را از حالت پراکنده خارج کنید، سخت‌ترین بخش کار انتخاب طرف مقابل است. افرا موسسه‌های نیکوکاری را بر اساس استاندارد هفت‌بعدی خود ارزیابی می‌کند و به آن‌هایی که ارزیابی را با موفقیت بگذرانند گواهی اعتماد می‌دهد.

فهرست موسسه‌های دارای گواهی اعتماد افرا را اینجا ببینید، یا برای مشاوره طراحی برنامه و کمپین CSR، درخواستتان را در صفحه خدمات افرا برای حامیان ثبت کنید. همه خدمات افرا رایگان است.