مسئولیت اجتماعی شرکتها معمولا در چهار حوزه دستهبندی میشود: زیستمحیطی، اخلاقی، بشردوستانه و اقتصادی. این چهار حوزه با هم رقیب نیستند و یک برنامه کامل معمولا در هر چهار حوزه اقدام دارد، اما نقطه شروع برای هر شرکت متفاوت است.
مسئلهای که خوانندهها معمولا با آن مواجه میشوند این است که در منابع مختلف، تعداد این انواع سه، چهار یا پنج ذکر شده است. دلیلش را در بخش بعد توضیح میدهیم، چون بدون آن، بقیه بحث گیجکننده میشود.
چرا در منابع مختلف تعداد فرق میکند؟
دو دستهبندی متفاوت وجود دارد که در ترجمههای فارسی مدام با هم قاطی میشوند.
دستهبندی اول، سطوح تعهد. این همان هرم کارول است: اقتصادی، قانونی، اخلاقی و بشردوستانه. این چهار، سطوح یک تعهدند و ترتیب دارند؛ از الزام پایه تا اقدام داوطلبانه.
دستهبندی دوم، حوزههای عملیاتی. این همان چیزی است که در این مقاله به آن میپردازیم: زیستمحیطی، اخلاقی، بشردوستانه و اقتصادی. این چهار، حوزههای اقداماند و ترتیب ندارند.
وقتی منبعی سه نوع میگوید، معمولا حوزه اقتصادی را کنار گذاشته. وقتی پنج نوع میگوید، «قانونی» را از هرم کارول به فهرست حوزههای عملیاتی اضافه کرده است. هیچکدام غلط نیست، اما دو چیز متفاوتاند و ادغامشان باعث میشود کسی نفهمد بالاخره چند تا هستند.
۱. مسئولیت اجتماعی زیستمحیطی
کاهش اثر منفی فعالیت شرکت بر محیط زیست: مصرف انرژی و آب، مدیریت پسماند و پساب، بستهبندی، حملونقل و اثر زنجیره تامین.
در ایران چه شکلی دارد؟
برخی از توصیهها مثل «از انرژی خورشیدی و بادی استفاده کنید» برای بیشتر شرکتهای ایرانی عملی نیست. آنچه عملی است معمولا کوچکتر و نزدیکتر است: بازطراحی بستهبندی برای کاهش پلاستیک، اصلاح مسیرهای توزیع برای کاهش سوخت، تفکیک پسماند در محل کار، مدیریت مصرف آب در واحد تولیدی، و شرطگذاری زیستمحیطی در قرارداد با تامینکنندگان.
محک تشخیص از تبلیغ: آیا عددی هست که پیش و پس از اقدام قابل مقایسه باشد؟ اگر پاسخ منفی است، احتمالا با سبزشویی طرفیم نه با برنامه.
شاخص سنجش: مصرف انرژی یا آب به ازای واحد تولید، حجم پسماند دفعشده، سهم مواد بازیافتی در بستهبندی.
۲. مسئولیت اجتماعی اخلاقی
رفتار منصفانه با همه ذینفعان: کارکنان، مشتریان، تامینکنندگان و جامعه محلی.
در ایران چه شکلی دارد؟
پرداخت بهموقع حقوق و رد کامل بیمه، ایمنی محیط کار، تسویه بهموقع با تامینکننده کوچک، شفافیت در تبلیغات و قیمتگذاری، فرصت برابر استخدام، و سازوکار رسیدگی به شکایت کارکنان.
اینجا نکتهای هست که در منابع کم گفته میشود: بخش بزرگی از آنچه ذیل مسئولیت اخلاقی طبقهبندی میشود، در ایران اصلا اختیاری نیست و قانون کار آن را الزام کرده است.
محک تشخیص: آیا این رفتار وقتی کسی نگاه نمیکند هم برقرار است؟ مسئولیت اخلاقی در تسویهحساب با پیمانکار کوچک آزمایش میشود، نه در بیانیه ارزشهای شرکت.
شاخص سنجش: نرخ ترک خدمت، تعداد حوادث ایمنی، میانگین تاخیر در پرداخت به تامینکنندگان، تعداد و نتیجه شکایات ثبتشده.
۳. مسئولیت اجتماعی بشردوستانه
اختصاص منابع شرکت به بهبود وضعیت جامعه: پول، کالا، خدمت، ظرفیت مازاد یا زمان تخصصی کارکنان.
در ایران چه شکلی دارد؟
این پرکاربردترین و در عین حال بدفهمیدهشدهترین نوع است. بیشتر شرکتهای ایرانی کل CSR را با همین یک حوزه یکی میگیرند و آن را هم به اهدای مقطعی پول تقلیل میدهند.
الگوهایی که معمولا اثر بیشتری دارند:
اهدای محصول یا خدمت خود شرکت بهجای پول. افرا با شرکتهای همکاران سیستم و سپیدار سیستم تفاهمنامه دارد و بر اساس آن به سازمانهای ثبتشده در پورتال افرا نرمافزار مالی اهدا میشود؛ چیزی که موسسهها با پول نقد معادلش را نمیخریدند اما به آن نیاز داشتند.
استفاده از ظرفیت مازاد کسبوکار: شرکتی که ظرفیت خالی در حملونقل، انبار، خط تولید یا زیرساخت فناوری دارد، میتواند همان را در اختیار موسسه بگذارد.
داوطلبی مهارتمحور: حسابدار، مدیر فناوری یا کارشناس ارتباطات شرکت در حوزهای که موسسه ضعف دارد کمک میکند. تجربه افرا نشان میدهد کمبود اصلی بسیاری از موسسههای نیکوکاری دانش مدیریتی است نه فقط بودجه؛ به همین دلیل دسترسی به مدرسه مدیریتی افرا برای اعضای سازمانهای ثبتشده رایگان است. (داوطلبی کارکنان)
محک تشخیص: اگر شرکت شما فردا از این برنامه خارج شود، چه اتفاقی میافتد؟ برنامهای که تمام شدنش هیچ اثری ندارد، احتمالا از ابتدا هم اثری نداشته است.
شاخص سنجش: تعداد افراد تحت پوشش، هزینه سرانه، و مهمتر از هر دو، تغییری که در وضعیت آنها ایجاد شده است
نکته اجرایی: ریسک این حوزه بیشتر از سه حوزه دیگر است، چون به طرف مقابل وابسته است. انتخاب شریک را با معیار انجام دهید نه با معرفی؛ فهرست موسسههای دارای گواهی اعتماد افرا نقطه شروع کوتاهکنندهای است و چکلیست ۱۲ معیاری انتخاب شریک بقیه مسیر را پوشش میدهد.
۴. مسئولیت اجتماعی اقتصادی
تصمیمهای مالی که پایداری بلندمدت را بر سود کوتاهمدت ترجیح میدهند.
این حوزه بیش از بقیه بدفهمیده میشود، چون گاهی به «سودآور بودن» تقلیل پیدا میکند. منظور دقیقتر این است: شرکت تصمیمهای اقتصادیاش را طوری بگیرد که ارزش برای کل زنجیره بسازد، نه فقط برای سهامدار.
در ایران چه شکلی دارد؟
تامین از تولیدکننده محلی بهجای واردات، پرداخت بهموقع به تامینکنندهای که نقدینگی محدود دارد، سرمایهگذاری در آموزش کارکنان بهجای جایگزینی مداوم نیرو، و قیمتگذاری منصفانه در شرایطی که بازار اجازه سوءاستفاده میدهد.
محک تشخیص: آیا این تصمیم در کوتاهمدت پرهزینهتر بود؟ اگر نه، احتمالا صرفا یک تصمیم تجاری خوب بوده و ربطی به مسئولیت اجتماعی ندارد.
شاخص سنجش: سهم تامین محلی، میانگین دوره پرداخت به تامینکنندگان، نرخ ماندگاری کارکنان، سرانه ساعت آموزش.
جدول مقایسه چهار حوزه
| حوزه | مخاطب اصلی | معمولا از کجا هزینه میشود | ریسک اصلی | شاخص نمونه |
|---|---|---|---|---|
| زیستمحیطی | جامعه، نهاد ناظر | بودجه عملیات و سرمایهای | سبزشویی | مصرف انرژی به ازای واحد تولید |
| اخلاقی | کارکنان، تامینکنندگان، مشتریان | بودجه جاری و منابع انسانی | فاصله بیانیه با رفتار | نرخ ترک خدمت، حوادث ایمنی |
| بشردوستانه | جامعه، گروه هدف | بودجه اجتماعی یا اهدای غیرنقدی | انتخاب شریک نامناسب | تغییر در وضعیت گروه هدف |
| اقتصادی | زنجیره تامین، کارکنان | تصمیمهای مالی جاری | تقلیل به سودآوری ساده | سهم تامین محلی |
کدام حوزه برای شرکت شما اولویت دارد؟
قاعده سادهای هست که کار را کوتاه میکند: از حوزهای شروع کنید که بزرگترین اثر منفی شرکت شما در آن است، نه حوزهای که بهترین عکس را میدهد.
| صنعت | حوزهای که معمولا بیشترین اثر را دارد |
|---|---|
| تولیدی و صنعتی | زیستمحیطی، سپس اخلاقی (ایمنی کار) |
| فناوری و نرمافزار | بشردوستانه از راه اهدای محصول و تخصص، سپس اخلاقی |
| خردهفروشی و مصرفی | زیستمحیطی (بستهبندی) و اخلاقی (زنجیره تامین) |
| خدمات مالی و بیمه | اخلاقی (شفافیت با مشتری) و اقتصادی |
| حملونقل و لجستیک | زیستمحیطی (سوخت) و بشردوستانه از راه ظرفیت مازاد |
| ساختمان و پیمانکاری | اخلاقی (ایمنی و شرایط کار) و اقتصادی (تسویه با پیمانکار خرد) |
این جدول نقطه شروع است نه نسخه. جزئیات انتخاب حوزه و تبدیل آن به برنامه یکساله در تدوین استراتژی مسئولیت اجتماعی آمده است.
دو خطای رایج در ترکیب چهار حوزه
شروع از حوزه بشردوستانه در حالی که حوزه اخلاقی ضعیف است. شرکتی که بیمه کارکنانش را کامل رد نمیکند و همزمان کمپین اهدا اجرا میکند، در اولین گزارش رسانهای آسیب میبیند. منطق هرم کارول دقیقا همین است: از پایه بسازید.
پخشکردن بودجه در هر چهار حوزه بهطور همزمان. برنامهای که همه چیز را هدف میگیرد، اجرا نمیشود و قابل گزارش هم نیست. یک یا دو حوزه را انتخاب کنید و در همانها عدد بسازید.
قدم بعدی
اگر میخواهید بدانید شرکت شما در کدام حوزه قوی و در کدام ضعیف است، سادهترین کار این است که برای هر چهار حوزه یکی از شاخصهای جدول بالا را برای سال گذشته حساب کنید. حوزهای که هیچ عددی برایش ندارید، احتمالا همان حوزهای است که باید از آن شروع کنید.
برای حوزه بشردوستانه، فهرست موسسههای دارای گواهی اعتماد افرا و فهرست کامل موسسههای ثبتشده به تفکیک حوزه فعالیت و شهر در دسترس است. برای مشاوره در طراحی برنامه یا کمپین در همین حوزه، درخواستتان را در صفحه خدمات افرا برای حامیان ثبت کنید یا با شماره ۰۲۱۹۱۰۰۲۳۷۲ تماس بگیرید. همه خدمات افرا رایگان است.
پرسشهای پرتکرار
چهار حوزه عملیاتی: زیستمحیطی، اخلاقی، بشردوستانه و اقتصادی. این چهار با سطوح چهارگانه هرم کارول (اقتصادی، قانونی، اخلاقی، بشردوستانه) تفاوت دارند.
چون دو دستهبندی متفاوت وجود دارد: سطوح تعهد در هرم کارول، و حوزههای عملیاتی. منابعی که سه نوع میگویند معمولا حوزه اقتصادی را کنار گذاشتهاند و منابعی که پنج نوع میگویند، سطح قانونی را از هرم کارول به فهرست حوزهها اضافه کردهاند.
حوزهای که بزرگترین اثر منفی شرکت شما در آن قرار دارد. برای یک واحد تولیدی معمولا زیستمحیطی و برای یک شرکت خدمات مالی معمولا اخلاقی است.
کار خیر معمولا مقطعی و واکنشی است و با مبلغ اهدایی گزارش میشود. مسئولیت بشردوستانه بهعنوان یک حوزه CSR، برنامهدار و بودجهدار است و با اثر ایجادشده سنجیده میشود.
خیر. یعنی گرفتن تصمیمهای مالی که برای کل زنجیره ارزش میسازند، حتی وقتی در کوتاهمدت پرهزینهترند؛ مثل تامین محلی یا تسویه بهموقع با تامینکننده کوچک.
اگر عددی وجود دارد که پیش و پس از اقدام قابل مقایسه است، برنامه است. اگر فقط ادعا و تصویر هست، احتمالا سبزشویی است.
از حوزهای که هیچ عددی برای سال گذشتهتان در آن ندارید. نبود داده معمولا نشانه نبود توجه است.
گزارش تحلیلی از وضعیت، چالشها و راهکارهای استفادهشده در اکوسیستم نیکوکاری در جنگ ۴۰روزه منتشر شد!
گزارش وضعیت اکوسیستم نیکوکاری در دیماه ۱۴۰۴ را به شکل فایل و رایگان دریافت کنید.
گفتوگو با مدیران خبره اکوسیستم نیکوکاری درباره مدیریت بحران و تابآوری سازمانی
بر اساس استاندارد افرا، موسسه نیکوکاری یا سازمان مردمنهاد خود را بهصورت رایگان مورد سنجش قرار دهید و یک گزارش مدیریتی دریافت کنید.