مسئولیت اجتماعی چیست؟ از مسئولیت فردی تا مسئولیت شرکتی

مسئولیت اجتماعی یعنی پاسخگو بودن در برابر اثری که تصمیم‌ها و رفتار ما بر جامعه و محیط زیست می‌گذارد. این مفهوم فقط به شرکت‌ها مربوط نیست؛ یک فرد، یک موسسه خیریه، یک دانشگاه و یک نهاد دولتی هم به همان اندازه مشمول آن هستند.

در برخی از منابع که درباره این موضوع نوشته شده، مسئولیت اجتماعی را با CSR یکی گرفته‌اند. این یکی‌گرفتن باعث می‌شود بحث از همان ابتدا محدود شود به اینکه شرکت‌ها چه باید بکنند، در حالی که مسئولیت اجتماعی مفهومی وسیع‌تر است و CSR فقط یکی از سطوح آن است.

در ادامه، تعریف رسمی این مفهوم، چهار سطحی که در آن‌ها معنا پیدا می‌کند، ریشه تاریخی‌اش و تفاوتش با مفاهیم هم‌جوار را مرور می‌کنیم. بخش پایانی هم به موضوعی جدید می‌پردازد: مسئولیت اجتماعی خود سازمان‌های نیکوکاری.

تعریف رسمی مسئولیت اجتماعی

این اصطلاح در فارسی به چند شکل نوشته می‌شود؛ «مسئولیت اجتماعی»، «مسوولیت اجتماعی» و «مسئولیت‌پذیری اجتماعی» هر سه به یک مفهوم اشاره دارند و صورت رایج و درست‌تر همان اولی است.

دقیق‌ترین تعریف پذیرفته‌شده بین‌المللی در استاندارد ISO 26000 آمده است. بر اساس این استاندارد، مسئولیت اجتماعی عبارت است از مسئولیت یک سازمان در قبال پیامدهای تصمیم‌ها و فعالیت‌هایش بر جامعه و محیط زیست، از راه رفتاری شفاف و اخلاقی که چهار ویژگی داشته باشد: به توسعه پایدار و سلامت و رفاه جامعه کمک کند، انتظارات ذی‌نفعان را در نظر بگیرد، با قوانین جاری و هنجارهای بین‌المللی رفتار سازگار باشد، و در سراسر سازمان جاری شود، نه در یک واحد خاص.

بند آخر مهم‌ترین بخش این تعریف است و معمولا نادیده گرفته می‌شود. مسئولیت اجتماعی وقتی محقق می‌شود که در تصمیم‌های روزمره همه بخش‌ها اثر بگذارد؛ سازمانی که آن را به واحد روابط عمومی سپرده، هنوز به این تعریف نرسیده است.

چهار سطح مسئولیت اجتماعی

مسئولیت اجتماعی فردی

ساده‌ترین سطح و همان چیزی که در فارسی گاهی «مسئولیت‌پذیری اجتماعی» خوانده می‌شود: اینکه فرد بپذیرد رفتارش بر دیگران اثر می‌گذارد و آن اثر را در تصمیم‌هایش حساب کند.

این سطح در ادبیات فارسی معمولا به شکلی اندرزگونه توضیح داده می‌شود و در بسیاری از موارد همان‌جا بی‌اثر می‌ماند. مصداق‌های واقعی‌اش مشخص‌اند: تفکیک پسماند، مصرف آب و انرژی، رعایت قواعد رانندگی، کار داوطلبانه، و انتخاب آگاهانه محصولی که از تولیدکننده مسئول‌تر می‌آید.

نکته‌ای که تجربه سازمان‌های نیکوکاری نشان می‌دهد این است که کار داوطلبانه مستمر و کوچک، اثر بیشتری از کمک بزرگ مقطعی دارد؛ چون موسسه می‌تواند رویش برنامه‌ریزی کند. اگر به این حوزه علاقه دارید، راهنمای کار داوطلبانه در سازمان‌های نیکوکاری نقطه شروع خوبی است.

مسئولیت اجتماعی حرفه‌ای

سطحی که کمتر درباره‌اش صحبت می‌شود و در عمل بیشترین اثر را دارد. هر فرد در نقش شغلی‌اش تصمیم‌هایی می‌گیرد که دامنه اثرشان از تصمیم‌های شخصی‌اش بزرگ‌تر است.

پزشکی که دارویی را بدون ضرورت تجویز می‌کند، حسابداری که سند صوری می‌سازد، مهندسی که در محاسبه ایمنی سهل‌انگاری می‌کند، و مدیری که در استخدام تبعیض قائل می‌شود، همگی در همین سطح عمل می‌کنند. برای بیشتر افراد شاغل، مسئولیت اجتماعی حرفه‌ای اهرم بزرگ‌تری از مسئولیت اجتماعی فردی است.

مسئولیت اجتماعی سازمانی

هر سازمانی، صرف‌نظر از اینکه انتفاعی باشد یا نه، در برابر جامعه مسئول است. ISO 26000 صراحتا نهادهای دولتی، دانشگاه‌ها، انجمن‌های صنفی و سازمان‌های غیرانتفاعی را هم مخاطب خود می‌داند.

بنابراین یک شهرداری، یک بیمارستان دولتی، یک اتحادیه صنفی و یک موسسه نیکوکاری و خیریه، همگی مشمول همان اصولی هستند که از شرکت‌ها انتظار می‌رود: شفافیت، پاسخ‌گویی، رفتار منصفانه با کارکنان، و احترام به منافع ذی‌نفعان.

مسئولیت اجتماعی شرکتی (CSR)

وقتی این مفهوم به یک بنگاه اقتصادی می‌رسد، نام تخصصی‌اش مسئولیت اجتماعی شرکت یا Corporate Social Responsibility می‌شود. تفاوت این سطح با سه سطح قبل در مقیاس اثر و در وجود منابع سازمان‌یافته است: شرکت بودجه، ساختار، نیروی متخصص و زنجیره تامین دارد و می‌تواند برنامه‌ای طراحی کند که در مقیاس هزاران نفر اثر بگذارد.

شرح کامل این سطح، انواع آن و وضعیت قانونی‌اش در ایران را در مسئولیت اجتماعی شرکت (CSR) چیست؟ آورده‌ایم.

این مفهوم از کجا آمد؟

مسئولیت اجتماعی سابقه‌ای طولانی در ادبیات دینی و اخلاقی همه فرهنگ‌ها دارد، اما به‌عنوان یک موضوع مطالعاتی مشخص، از دهه ۱۹۵۰ شکل گرفت.

نقطه شروع معمولا کتاب «مسئولیت‌های اجتماعی تاجر» نوشته هوارد بوون در سال ۱۹۵۳ دانسته می‌شود. بوون که اقتصاددان بود و بعدها ریاست کالج گرینل را بر عهده گرفت، مسئولیت اجتماعی را تعهد صاحبان کسب‌وکار به اتخاذ سیاست‌ها و تصمیم‌هایی تعریف کرد که با اهداف و ارزش‌های جامعه سازگار باشند. او پیشنهادهایی مثل تغییر ترکیب هیئت‌مدیره و انجام حسابرسی اجتماعی را هم مطرح کرد که آن زمان تازه بود.

سه گام بعدی، مفهوم را از توصیه اخلاقی به چارچوب مدیریتی تبدیل کردند. ادوارد فریمن در سال ۱۹۸۴ تئوری ذی‌نفعان را مطرح کرد و نشان داد شرکت در برابر گروه‌های متعددی مسئول است، نه فقط سهام‌داران. آرچی کارول در ۱۹۹۱ هرم چهارسطحی خود را منتشر کرد. و سرانجام در سال ۲۰۱۰، ISO 26000 این ادبیات را در قالب یک استاندارد بین‌المللی جمع کرد.

با چه مفاهیمی اشتباه گرفته می‌شود؟

بیشتر ابهام در این حوزه از هم‌پوشانی مفاهیم می‌آید. این جدول مرزها را روشن می‌کند:

مفهوم	تفاوتش با مسئولیت اجتماعی
اخلاق حرفه‌ای	ناظر بر رفتار درست فرد در نقش شغلی است. مسئولیت اجتماعی علاوه بر رفتار، ناظر بر پیامد و اثر است.
کار خیر و خیریه	یکی از راه‌های ایفای مسئولیت اجتماعی است، نه معادل آن. اهدای پول بدون اصلاح رفتار سازمان، مسئولیت اجتماعی محسوب نمی‌شود.
مسئولیت‌پذیری شخصی	ویژگی رفتاری فرد در قبال تعهدات خودش است. مسئولیت اجتماعی به اثر بر دیگران و بر محیط مربوط می‌شود.
توسعه پایدار	هدفی در سطح جامعه و جهان است. مسئولیت اجتماعی، سهم هر بازیگر در رسیدن به آن هدف را تعریف می‌کند.
ESG	چارچوبی برای سنجش و افشای عملکرد غیرمالی، عمدتا برای سرمایه‌گذاران. زبان سنجش است، نه خود مفهوم.
شهروندی شرکتی	اصطلاحی نزدیک به CSR که بر نقش شرکت به‌عنوان عضوی از جامعه تاکید دارد و بیشتر در ادبیات آمریکایی رایج است.

مسئولیت اجتماعی سازمان‌های نیکوکاری

این بخشی است که کمتر به آن توجه شده است. موسسه‌های نیکوکاری معمولا در جایگاه مطالبه‌گر مسئولیت اجتماعی از شرکت‌ها قرار می‌گیرند، اما خودشان هم سازمان‌اند و مشمول همین اصول.

مسئولیت اجتماعی یک موسسه نیکوکاری دست‌کم پنج مصداق مشخص دارد:

1. در برابر مددجویان، احترام به کرامت و حریم خصوصی؛ یعنی انتشار نکردن تصویر و داستان افراد برای جذب کمک، بدون رضایت آگاهانه.
2. در برابر کارکنان و داوطلبان، رعایت حقوق و شرایط کار؛ موسسه‌ای که به بهانه کار خیر، بیمه کارکنانش را کامل رد نمی‌کند، در پایه‌ای‌ترین سطح ناموفق است.
3. در برابر حامیان، شفافیت مالی و گزارش‌دهی از اینکه پول کجا رفت و چه نتیجه‌ای داد.
4. در برابر جامعه، پرهیز از فعالیت‌هایی که وابستگی می‌سازند به‌جای توانمندسازی.
5. و در برابر خود اکوسیستم نیکوکاری، پرهیز از فعالیت موازی و رقابت بر سر یک مددجو با موسسه‌های دیگر.

سنجش وضعیت موسسه در این حوزه‌ها همان کاری است که استاندارد هفت‌بعدی افرا انجام می‌دهد. برای شناخت بیشتر مفهوم ذی‌نفعان در سازمان‌های نیکوکاری، این مقاله را ببینید.

و اگر از سمت یک شرکت به این موضوع نگاه می‌کنید، بحث از سطح مفهومی خارج می‌شود و وارد طراحی برنامه می‌شود؛ راهنمای CSR و هفت اصل استاندارد ISO 26000 نقطه ورود مناسبی هستند.

پرسش‌های پرتکرار