هفت اصل مسئولیت اجتماعی در استاندارد ISO 26000 عبارتاند از: پاسخگویی، شفافیت، رفتار اخلاقی، احترام به منافع ذینفعان، احترام به قانون، احترام به هنجارهای بینالمللی رفتار، و احترام به حقوق بشر. این هفت اصل در بند ۴ استاندارد آمده و زیربنای رفتار مسئولانه هر سازمان، اعم از شرکت خصوصی، نهاد دولتی یا موسسه غیرانتفاعی، شمرده میشود.
فهرست کردن این هفت عنوان کار سختی نیست و دهها سایت همین کار را کردهاند. کار سخت این است که بدانید هر اصل در عمل چه چیزی از سازمان شما میخواهد و چطور بفهمید که رعایتش کردهاید یا نه. در ادامه، هر اصل را با یک سوال محک آوردهایم؛ سوالی که اگر پاسخ روشنی برایش نداشته باشید، آن اصل در سازمان شما فقط روی کاغذ است.
ISO 26000 چیست و چرا اهمیت دارد؟
ISO 26000 در نوامبر ۲۰۱۰ منتشر شد و در سال ۲۰۱۷ مورد تایید مجدد قرار گرفت. تدوین آن پنج سال طول کشید و در هشت نشست کاری میان سالهای ۲۰۰۵ تا ۲۰۱۰، حدود ۵۰۰ نماینده از شش گروه ذینفع شامل صنعت، دولت، سازمانهای غیردولتی، تشکلهای کارگری، مصرفکنندگان و پژوهشگران در تدوینش مشارکت کردند. ریاست کمیتهها هم عمدا میان کشورهای توسعهیافته و در حال توسعه تقسیم شد تا استاندارد به تجربه یک منطقه خاص محدود نماند.
این فرایند توضیح میدهد که چرا ISO 26000 برخلاف بسیاری از چارچوبهای CSR که شرکتهای مشاوره غربی تولید کردهاند، در بستر ایران هم قابل استفاده است. استاندارد از ابتدا طوری نوشته شده که با تفاوتهای فرهنگی، حقوقی و اقتصادی کشورها سازگار باشد.
نکتهای که درباره گواهینامه این استاندارد باید بدانید
ISO 26000 گواهیپذیر نیست.
این جمله را با تاکید مینویسیم چون در برخی از منابع وارونه گفته میشود. برخلاف ISO 9001 (کیفیت) یا ISO 14001 (محیط زیست) که استاندارد سیستم مدیریتاند و ممیزی و صدور گواهی دارند، ISO 26000 یک استاندارد راهنماست. خود سازمان ISO تصریح کرده که این استاندارد برای صدور گواهی در نظر گرفته نشده و هر ادعای «گواهینامه ISO 26000» ماهیت آن را تحریف میکند.
اگر شرکتی به شما پیشنهاد صدور گواهینامه ISO 26000 داد، دو حالت دارد: یا استاندارد را نمیشناسد، یا میشناسد و روی ناآگاهی شما حساب کرده است. هیچکدام شریک خوبی برای برنامه مسئولیت اجتماعی نیست.
آنچه واقعا میتوانید انجام دهید، خودارزیابی و بهبود مستمر است. استاندارد خودش هم دقیقا همین را توصیه میکند.
هفت اصل مسئولیت اجتماعی
۱. پاسخگویی (Accountability)
سازمان باید در برابر اثری که بر جامعه، اقتصاد و محیط زیست میگذارد پاسخگو باشد؛ هم اثر مثبت و هم اثر منفی. پاسخگویی یعنی پذیرش بررسی و نظارت دیگران بر تصمیمها، و اقدام برای جبران آثار منفی.
تفاوت پاسخگویی با شفافیت ظریف است. شفافیت یعنی اطلاعات را میدهید؛ پاسخگویی یعنی حاضرید دربارهاش بازخواست شوید و پاسخ بدهید.
سوال محک: آخرین باری که سازمان شما یک اشتباه یا نتیجه ضعیف را علنا پذیرفت و توضیح داد چه اقدامی برای اصلاحش میکند، کی بود؟
۲. شفافیت (Transparency)
سازمان باید سیاستها، تصمیمها و فعالیتهایی را که مسئولیتشان با اوست، به شکل روشن، دقیق، کامل و بهموقع افشا کند. این شامل اثرهای شناختهشده و اثرهای محتملی است که هنوز قطعی نشدهاند.
شفافیت مهمترین ابزار در برابر سبزشویی است. ادعایی که قابل راستیآزمایی نباشد، ادعا نیست؛ تبلیغ است. سنجه سادهاش این است: آیا یک فرد بیرونی میتواند بدون تماس با روابط عمومی شما، صحت آنچه گفتهاید را بررسی کند؟
سوال محک: اگر یک خبرنگار بخواهد بداند بودجه اجتماعی سال گذشته شما دقیقا کجا خرج شد، آیا سندی هست که به او نشان دهید؟
۳. رفتار اخلاقی (Ethical Behaviour)
رفتار سازمان باید بر پایه صداقت، انصاف و درستکاری باشد. این اصل شامل توجه به مردم، سایر موجودات زنده و محیط زیست، و پرهیز از رشوه و فساد در همه سطوح است.
نکته کاربردی: رفتار اخلاقی جایی معنا پیدا میکند که قانون ساکت است. آنجا که قانون تکلیف را مشخص کرده، شما دارید اصل پنجم را رعایت میکنید نه اصل سوم.
سوال محک: آیا سازمان شما آییننامه مکتوب رفتار حرفهای و سازوکار مشخصی برای اعلام تعارض منافع دارد، و آیا کسی تا حالا از آن استفاده کرده است؟
۴. احترام به منافع ذینفعان (Respect for Stakeholder Interests)
سازمان فقط در برابر مالکان و سهامدارانش مسئول نیست. کارکنان، مشتریان، تامینکنندگان، جامعه محلی، نهادهای ناظر و محیط زیست هم ذینفع محسوب میشوند و منافع مشروعشان باید در تصمیمها دیده شود.
این اصل نمیگوید هر خواستهای را برآورده کنید. میگوید ذینفعانتان را بشناسید، خواستههایشان را بشنوید، و آگاهانه تصمیم بگیرید که کدام را و چرا در اولویت میگذارید.
سوال محک: آیا فهرست مکتوبی از ذینفعان سازمانتان دارید و آخرینبار کی با هر گروه گفتوگوی ساختاریافته داشتهاید؟
برای شناخت دقیقتر این مفهوم، مقاله ذینفعان چه کسانی هستند؟ را ببینید.
۵. احترام به قانون (Respect for the Rule of Law)
سازمان باید قوانین کشور محل فعالیتش را کامل رعایت کند و بپذیرد که هیچ فرد یا سازمانی بالاتر از قانون نیست. این پایهایترین اصل است و در هرم کارول هم سطح دوم را تشکیل میدهد.
در عمل، برنامههای مسئولیت اجتماعی گاهی برای پوشاندن ضعف در همین سطح استفاده میشوند. سازمانی که بیمه کارکنانش را کامل رد نمیکند اما کمپین کمک به نیازمندان اجرا میکند، هنوز به اصل پنجم نرسیده.
سوال محک: آیا سازوکار مشخصی برای پایش انطباق با قوانین کار، مالیات و محیط زیست دارید، یا صرفا منتظر بازرسی میمانید؟
۶. احترام به هنجارهای بینالمللی رفتار (Respect for International Norms of Behaviour)
در مواردی که قانون ملی وجود ندارد یا حداقلهای لازم را تامین نمیکند، سازمان باید هنجارهای پذیرفتهشده بینالمللی را رعایت کند. این اصل همچنین میگوید سازمان نباید از خلأ قانونی یک کشور برای رفتاری که در جای دیگر ممنوع است استفاده کند.
سوال محک: آیا در حوزهای که قانون ایران الزامی نگذاشته (مثل افشای دادههای زیستمحیطی)، معیاری برای خودتان تعریف کردهاید؟
۷. احترام به حقوق بشر (Respect for Human Rights)
سازمان باید حقوق بنیادین انسانی را به رسمیت بشناسد و از نقض آن، چه مستقیم و چه از طریق شرکای تجاریاش، پرهیز کند. این اصل شامل حقوق کار، عدم تبعیض، و رسیدگی به شکایات است.
نقطهای که در ایران کمتر به آن توجه میشود، بخش «از طریق شرکای تجاری» است. اگر پیمانکار نظافت یا تامینکننده شما شرایط کار نامناسبی دارد، این مسئله در حوزه مسئولیت شما هم قرار میگیرد.
سوال محک: آیا در قرارداد با پیمانکاران و تامینکنندگان، شرطی درباره شرایط کار و حقوق کارکنانشان گنجاندهاید؟
هفت اصل با هفت موضوع اصلی اشتباه نشود
این پرتکرارترین خطا در مطالب فارسی این حوزه است. ISO 26000 دو مجموعه هفتتایی دارد که با هم فرق میکنند:
هفت اصل (بند ۴) رفتار سازمان را توصیف میکنند: چگونه تصمیم بگیر و چگونه رفتار کن. همانهایی که در بالا به آنها اشاره کردیم.
هفت موضوع اصلی (بند ۶) حوزههای عملیاتیاند: کجا کار کن. این هفت موضوع با شماره بند در استاندارد عبارتاند از:
| بند | موضوع اصلی |
|---|---|
| ۶.۲ | حاکمیت سازمانی |
| ۶.۳ | حقوق بشر |
| ۶.۴ | رویههای کار |
| ۶.۵ | محیط زیست |
| ۶.۶ | رویههای منصفانه عملیاتی |
| ۶.۷ | مسائل مصرفکننده |
| ۶.۸ | مشارکت و توسعه جامعه |
زیر این هفت موضوع، در مجموع ۳۷ مسئله مشخص تعریف شده که هر سازمان باید تعیین کند کدامشان برایش مرتبط و بااهمیت است.
جایگاه «حاکمیت سازمانی» در ابتدای این فهرست تصادفی نیست. استاندارد آن را موضوعی میداند که بقیه موضوعها از دلش میگذرند؛ یعنی اگر ساختار تصمیمگیری سازمان اصلاح نشود، فعالیت در شش موضوع دیگر پایدار نمیماند.
نسبت هفت اصل ISO 26000 با استاندارد افرا
استاندارد مدیریتی افرا هفت بعد دارد و برای سنجش وضعیت مدیریتی موسسههای نیکوکاری طراحی شده است. این دو چارچوب رقیب هم نیستند؛ در دو لایه متفاوت کار میکنند. ISO 26000 میگوید سازمان باید چه رفتاری داشته باشد و استاندارد افرا میگوید آن رفتار در کدام بخش از سازمان و با چه سازوکاری تولید میشود.
| اصل ISO 26000 | جایی که در استاندارد افرا سنجیده میشود |
|---|---|
| پاسخگویی | حاکمیت سازمانی، مدیریت مالی |
| شفافیت | مدیریت مالی، ارتباطات |
| رفتار اخلاقی | حاکمیت سازمانی |
| احترام به منافع ذینفعان | ارتباطات، سرمایه انسانی |
| احترام به قانون | حاکمیت سازمانی |
| احترام به هنجارهای بینالمللی | حاکمیت سازمانی، بهبود مستمر |
| احترام به حقوق بشر | سرمایه انسانی |
تفاوت عملی مهم این است: ISO 26000 گواهیپذیر نیست، اما ارزیابی افرا به موسسههای واجد شرایط گواهی اعتماد میدهد. برای موسسهای که میخواهد به حامیانش سندی ارائه کند، این تفاوت تعیینکننده است.
چطور از ISO 26000 استفاده کنیم وقتی گواهی ندارد؟
چهار کار عملی میشود انجام داد:
- وضعیت فعلی را در برابر هفت اصل بسنجید. همان هفت سوال محک بالا نقطه شروع خوبی است. برای هر اصل یک نمره صفر تا سه بدهید و مستندش کنید.
- از میان ۳۷ مسئله، مسائل مرتبط با خودتان را انتخاب کنید. استاندارد صراحتا میگوید همه مسائل برای همه سازمانها موضوعیت ندارند. یک موسسه آموزشی با یک کارخانه رنگسازی فهرست یکسانی ندارد.
- برای دو یا سه اصل ضعیفتر برنامه بنویسید، نه برای هر هفت اصل. برنامهای که همه چیز را همزمان هدف بگیرد اجرا نمیشود.
- نتیجه را منتشر کنید. استاندارد توصیه میکند گزارش عملکرد در فواصل مشخص به ذینفعان ارائه شود و در آن، هم دستاوردها و هم کاستیها بیاید. گزارشی که فقط موفقیت دارد، به اصل دوم پایبند نیست.
اگر موسسه نیکوکاری هستید، ابزار خودارزیابی افرا همین منطق را در قالب پرسشنامه هفتبعدی پیاده کرده و رایگان در دسترس است. خروجی آن یک نمره، فهرست نقاط قوت و قابل بهبود، و توصیهنامهای است که میتوانید به مسئول هر بعد در سازمانتان بدهید.
این استاندارد برای موسسههای نیکوکاری هم هست
نکتهای که در بسیاری از منابع گفته نمیشود: ISO 26000 مخصوص شرکتها نیست. استاندارد صراحتا سازمانهای دولتی و غیرانتفاعی را هم مخاطب میداند.
این برای موسسههای نیکوکاری معنای مشخصی دارد. موسسهای که از شرکتها انتظار شفافیت و پاسخگویی دارد، خودش هم مشمول همین اصول است. حقوق و شرایط کار کارکنان و داوطلبانش، انتشار عملکرد مالی، رسیدگی به شکایات مددجویان و رفتار با تامینکنندگان، همگی زیر همین هفت اصل قرار میگیرند.
در عمل هم این موضوع به منفعت مستقیم موسسه برمیگردد: شرکتی که برای پروژه CSR خود دنبال شریک میگردد، دقیقا همین چیزها را بررسی میکند.
پرسشهای پرتکرار
پاسخگویی، شفافیت، رفتار اخلاقی، احترام به منافع ذینفعان، احترام به قانون، احترام به هنجارهای بینالمللی رفتار، و احترام به حقوق بشر. این هفت اصل در بند ۴ استاندارد ISO 26000 تعریف شدهاند.
استاندارد راهنمای بینالمللی مسئولیت اجتماعی که در سال ۲۰۱۰ توسط سازمان بینالمللی استاندارد منتشر شد و در ۲۰۱۷ تایید مجدد شد. برای همه انواع سازمانها، از شرکت خصوصی تا نهاد غیرانتفاعی، کاربرد دارد.
خیر. ISO 26000 استاندارد راهنماست و برای صدور گواهی طراحی نشده. هر پیشنهادی برای صدور «گواهینامه ISO 26000» با ماهیت خود استاندارد در تضاد است.
هفت اصل (بند ۴) میگویند سازمان چگونه باید رفتار کند. هفت موضوع اصلی (بند ۶، زیربندهای ۶.۲ تا ۶.۸) میگویند این رفتار در کدام حوزههای عملیاتی باید نمود پیدا کند.
آن دو استاندارد سیستم مدیریتاند و قابل ممیزی و صدور گواهی. ISO 26000 استاندارد راهنماست و الزام قابل ممیزی ندارد.
در مجموع ۳۷ مسئله ذیل هفت موضوع اصلی، که هر سازمان باید مرتبطترین آنها را برای خودش انتخاب کند.
بله. استاندارد برای همه انواع سازمان از جمله نهادهای غیرانتفاعی نوشته شده است.
قدم بعدی
اگر مدیر یک موسسه نیکوکاری هستید، سادهترین راه برای سنجش وضعیتتان در برابر این اصول، انجام خودارزیابی افراست که رایگان و در پورتال افرا در دسترس است. اگر از سمت یک شرکت به این موضوع نگاه میکنید، فهرست موسسههای دارای گواهی اعتماد افرا سازمانهایی را نشان میدهد که این معیارها را در ارزیابی تخصصی گذراندهاند.
گزارش تحلیلی از وضعیت، چالشها و راهکارهای استفادهشده در اکوسیستم نیکوکاری در جنگ ۴۰روزه منتشر شد!
گزارش وضعیت اکوسیستم نیکوکاری در دیماه ۱۴۰۴ را به شکل فایل و رایگان دریافت کنید.
گفتوگو با مدیران خبره اکوسیستم نیکوکاری درباره مدیریت بحران و تابآوری سازمانی
بر اساس استاندارد افرا، موسسه نیکوکاری یا سازمان مردمنهاد خود را بهصورت رایگان مورد سنجش قرار دهید و یک گزارش مدیریتی دریافت کنید.